भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 64, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 64

२६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ तमाहरत् येनायजत तस्याग्निर्होताऽऽसीत्, वायुर्ध्वर्युः, सूर्य्य उद्गाता, चन्द्रमा ब्रह्मा, पर्जन्यः सदस्यः, ओषधिवनस्पतयश्चमसाः, अध्वर्य्यवो विश्वेदेवा होत्रका, अथर्वाङ्गिरसो गोप्तारस्तं ह स्मौतमेवं विद्वांसः पूर्वे श्रोत्रिया यज्ञं ततं सावसाय ह स्माहेत्यभिव्रजन्ति, मा नोऽयं घर्म उद्यतः प्रमत्तानाममृताः प्रजाः प्रसाक्षीदिति, तान् वा एतान् परिरक्षकान् सदःप्रसर्पकानित्याचक्षते दक्षिणा- समृद्धांस्तदु ह स्माह प्रजापतिर्यद्धै यज्ञेऽकुशला ऋत्विजो भवन्त्यचरितिनो ब्रह्म- चर्यमपराग्या वा तद्वै यज्ञस्य विरिष्टमित्याचक्षते । यज्ञस्य विरिष्टमनु यजमानो विरिष्यते, यजमानस्य विरिष्टमन्वृत्विजो विरिष्यन्त, ऋत्विजां विरिष्टमनु दक्षिणा विरिष्यन्ते, दक्षिणानां विरिष्टमनु यजमानः पुत्रपशुभिर्विरिष्यते, पुत्रपशूनां, विरिष्टमनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन विरिष्यते, स्वर्गस्य लोकस्य विरिष्टमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमो विरिष्यते, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ ब्रह्मयज्ञ और उसकी त्रुटि में अनिष्ट फल ॥ (तम् आहरत्) उस [पदार्थ] को वह [परमात्मा] लाया (येन अयजत) जिससे उसने यज्ञ किया । (तस्य) उस [यज्ञ] का (अग्निः) अग्नि [बिजली] (होता) होता [हवन करने वाला] (आसीत्) हुआ, (वायुः) वायु [प्राण वा जीवन वायु] (अध्वर्युः) अध्वर्यु [अहिंसा चाहने वाला याजक], (सूर्य्यः) सूर्य प्रेरक प्रकाशमान लोक] (उद्गाता) उद्गाता [वेदों का उत्तम गानेवाला], (चन्द्रमाः) चन्द्रलोक [आनन्द कारक लोक] (ब्रह्मा) ब्रह्मा [बढ़ा हुआ सब वेद जानने वाला याजक], (पर्जन्यः) सींचने वाला मेघ (सदस्यः) सदस्य [भूल सुधारने वाला] (ओषधिवनस्पतयः) सोमलता आदि ओषधि और वनस्पतियां (चमसाः) चमचे [यज्ञ पात्र], (अध्वर्यवः) अहिंसा चाहनेवाले (विश्वेदेवाः) विश्वेदेवा [सब दिव्य पदार्थ] (होत्रकाः) होत्रक लोग [सहायक होता जन], (अथर्वाङ्गिर- रसः) अथर्वाङ्गिरा [निश्चल ब्रह्म के वेद मन्त्र] (गोप्तारः) गोप्ता [रक्षक हुए]। (तम्) उस [प्रलय में वर्तमान] (ह स्म) अवश्य ही (एतम्) इस [सृष्टि में वर्तमान] (एवम्) व्यापक ब्रह्म को (विद्वांसः) जानने हारे (पूर्वे) पहिले (श्रोत्रियाः) वेद पढ़ने वाले लोग (ततम्) फैले हुए (यज्ञम्) यज्ञको (सावसाय = सह अवसाय) एक साथ पूरा कर के (अभि व्रजन्ति) सब ओर जाते हैं (ह स्म आह) अवश्य ही वह [ब्रह्म ज्ञानी] कहता है (अयम् उद्यतः घर्मः) यह सिद्ध किया हुआ यज्ञ (नः) हम (अमृताः) न मरी हुई [पुरुषार्थी] (प्रजाः) प्रजाओं को (प्रमत्तानाम्) प्रमादियों [चूकने वालों] १३-(अध्वर्युः) अध्वानं सत्पथं रातीति । अध्वन्+रा दाने-कः । यद्वा न ध्वरति कुटिलीकरोति हिनस्तीति वा । न+ध्वृ कुटिलीकरणे-अच् । अध्वर इति यज्ञनाम ध्वरतिर्हिंसाकर्मा तत् प्रतिषेधः-निरु० १।८। मृगम्वादयश्च (उ० १ । ३७) अध्वर + या प्रापणे-कुः । यद्वा सुप आत्मनः क्यच्