भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 73, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 73

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २१ ॥ ३५ कण्डिका २० ॥ तस्य वकारमात्रयाऽपश्चन्द्रमसमथर्ववेदनक्षत्राण्योमिति स्वमात्मानं जन- दित्यङ्गिरसामानुष्टुभं छन्दः एकविंशं स्तोमं दक्षिणां दिशं शरदमृतुं मनोऽध्यात्मं ज्ञानं ज्ञेयमितीन्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ २० ॥ कण्डिका २० ॥ ओम् की वकार मात्रा से जल आदि की रचना ॥ ( तस्य ) उस [ ओम् ] की ( वकारमात्रया ) वकार [ संप्रसारण से उकार ] मात्रा से ( अपः ) जल, ( चन्द्रमसम् ) चन्द्रमा, ( नक्षत्राणि ) नक्षत्रों [ घूमते हुये तारागणों ], ( अथर्ववेदम् ) अथर्ववेद [ निश्चल ब्रह्म के ज्ञान ], ( ओम् इति स्वम् आत्मानम् ) ओम् इस अपने आत्मा, ( जनत् इति ) जनत् [ उत्पन्न करने वाला ब्रह्म है—कण्डिका ८ ] इस ( अङ्गिरसाम् ) अनेक ज्ञानों के ( आनुष्टुभम् ) निरन्तर स्तुति वाले ( छन्दः ) आनन्ददायक कर्म, ( एकविंशम् ) [ पाँच सूक्ष्मभूत, पाँच स्थूलभूत, पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय और एक अन्तःकरण कण्डिका १२ ] इक्कीस से सम्बन्ध वाले ( स्तोमम् ) स्तुति योग्य व्यवहार, ( दक्षिणां दिशम् ) दाहिनी वा दक्षिण दिशा, ( शरदम् ऋतुम् ) शरद् ऋतु, ( अध्यात्मम् ) आत्मा के जताने वाले यन्त्र, [ अर्थात् ] ( मनः ) मन, ( ज्ञानम् ) ज्ञान, ( ज्ञेयम् इति ) ज्ञेय [ जानने योग्य वस्तु ], ( इन्द्रियाणि ) इन्द्रियों [ ज्ञान और कर्म के साधनों ] को ( अन्वभवत् ) उस ब्रह्मा ने बनाया ॥ २० ॥ भावार्थः—परमात्मा ने ही जल आदि सब पदार्थ रचे हैं ॥ २० ॥ कण्डिका २१ ॥ तस्य मकारश्रुत्येतिहासपुराणं वाकोवाक्यं गाथानाराशंसीरुपनिषदोऽ- नुशासनानेति१ वृधत् करद् गृह्णन् महत्तच्छमोमिति व्याहृतीः स्वरशम्यनानास्तन्त्रीः स्वरनृत्यगीतवादित्राण्यन्वभवच्चैत्ररथं दैवतं वैद्युतं ज्योतिर्बार्हतं छन्दस्त्रणवत्- त्रयस्त्रिंशौ स्तोमौ ध्रुवामूर्ध्वां दिशं हेमन्तशिशिरावृतू श्रोत्रमध्यात्मं शब्दश्रवण- मितीन्द्रियाण्यन्वभवत् ॥ २१ ॥ कण्डिका २१ ॥ ओम् से इतिहास पुराण आदि का ज्ञान ॥ ( तस्य ) उस [ ओम् ] की ( मकारश्रुत्या ) मकार के श्रवण से ( इतिहास- पुराणम् ) इतिहास और पुराण [ बड़े लोगों और पुराने लोगों की वृत्तान्त विद्या- २०—( अपः ) आपः कर्माख्यायां ह्रस्वो नुट् च ( उ० ४ । २०८ ) आप्लृ व्याप्तौ—असुन् । अप उदकनाम—निघ० १ । १२ । जलम् ( आनुष्टुभम् ) अनु+ ष्टुभ पूजायाम्—क्विप्, ततोऽण् । स्तोमतिरर्चतिकर्मा–निघ० ३ । १४ निरन्तर- स्तुतियुक्तम् ( एकविंशम् ) एकविंशतिः संख्या यस्मिन् स एकविंशः । बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात् ( पा० ५ । ४ । ७३ ) पञ्चसूक्ष्मस्थूलज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियान्तःकरणैः सम्बद्धम् ॥ १. वाको वाक्यं गाथा ॰॰॰ऽनुशासनानमिति पू० सं० पाठः स चायुक्तः ॥ सम्पा० ॥