भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 77, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 77

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २३ ॥ ३९ ( बर्हिषि उपविश्य ) कुशासन पर बैठकर ( सहस्रकृत्वः ) सहस्र बार ( आवर्तयेत् ) फेरता रहे [ जपे ], ( अस्य अर्थाः सर्वकर्माणि च ) उसके मनोरथ और सब काम ( सिध्यन्ति ) सिद्ध होते हैं ( इति ब्राह्मणम् ) यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २२ ॥ भावार्थः—मनुष्य सदा और सर्वत्र ओम् के जप से बुद्धि को निर्मल करके वेदार्थ पद विचारते हुए पुरुषार्थ के साथ अपने मनोरथ पूरे करें ॥ २२ ॥ विशेषः—प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित लिखा जाता है ॥ ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किम्ऋचा करिष्यति य इत् तद् विदुस्ते अमी समासते ॥ अथर्व० का० ९ सू० १० म० १८ ॥ भेद से ऋग्वेद १ । १६४ । ३९ । निरु० १३ । १० ॥ ( यस्मिन् ) जिस ( अक्षरे ) व्यापक [ वा अविनाशी ] ( परमे ) सर्वोत्तम ( व्योमन् ) विविध रक्षक [ वा आकाशवत् व्यापक ] ब्रह्म में ( ऋचः ) वेद विद्यायें और ( विश्वे ) सब ( देवाः ) दिव्य पदार्थ [ पृथिवी सूर्यादि लोक ] ( अधि ) ठीक ठीक ( निषेदुः ) ठहरे हैं । ( यः ) जो [ मनुष्य ] ( तत् ) उस [ ब्रह्म ] को ( न वेद ) नहीं जानता, वह ( ऋचा ) वेद विद्या से ( किम् ) क्या [ लाभ ] ( करिष्यति ) करेगा, ( ये ) जो [ पुरुष ] ( इत् ) ही ( तत् ) उस [ ब्रह्म ] को ( विदुः ) जानते हैं, ( ते अमी ) वे यही [ पुरुष ] ( सम् ) शोभा के साथ ( आसते ) रहते हैं ॥ कण्डिका २३ ॥ वसोर्धाराणामैन्द्रनगरन्तदसुराः पर्य्यवारयन्त, ते देवा भीता आसन् क इमानसुरानपहनिष्यतीति, त ओङ्कारं ब्राह्मणः पुत्रं ज्येष्ठं ददृशुस्ते तमब्रुवन् भवता मुखेनेमानसुरान् जयेमेति । स होवाच किं मे प्रतीवाहो भविष्यतीति वरं वृणीष्वेति वृणा इति स वरमवृणीत न मामनीरयित्वा ब्राह्मणाः ब्रह्म वदेयुर्यदि वदेयुरब्रह्म तत् स्यादिति तथेति ते देवा देवयजनस्योत्तराद्धेऽसुरैः संयता आसंस्तानोङ्कारेणा- न्नीध्याद्देवा असुरान् पराभावयन्त, तद्यत्पराभावयन्त तस्मादोङ्कारः पूर्वं उच्यते । यो ह वा एतमोङ्कार न वेदावशः स्यादित्यथ य एवं वेद ब्रह्म वशः स्यादिति सूत्र तस्मादोङ्कार ऋच्युग्¹ भवति यजुषि यजुः साम्नि साम सूत्रे सूत्रं ब्राह्मणे ब्राह्मणं श्लोके श्लोकः प्रणवे प्रणव इति ब्राह्मणम् ॥ २३ ॥ संयमः ( बर्हिषि ) कुशासने ( सहस्रकृत्वः ) संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच् ( पा० ५ । ४ । १७ ) सहस्र—कृत्वसुच् । सहस्रवारान् ( आवर्तयेत् ) अभ्यासेन जपेत् ( अर्थाः ) मनोरथाः ॥ १. ऋग्युग् इति पू० सं० पाठः । सम्पा० ॥