श्री काशी संस्कृत ग्रन्थमाला १० श्रीवैद्यनाथविरचितः जातकपारिजातः 'सुधाशालिनी' संस्कृतटीका तथा 'विमला' हिन्दीटीकासहितः [चित्र-वृक्ष:] शाखा-प्रशाखा-पत्राणि: संहिता | होरा | सिद्धान्त स्वल्पध्याय, प्रकीर्णकम्, पल्लीपतन विचारः, स्वरग्रन्थाः, अङ्गस्फुरण, उत्पातग्रन्थाः, होलिकोत्सव ग्रन्थाः, शकुनग्रन्थाः, सूर्यगोचर चक्रादि ग्रन्थाः, गोचर-विचारः, शुभ तिथयः शान्ति ग्रन्थाः, सामुद्रिक गात्र-लक्षण ग्रन्थाः, लघु जातक ग्रन्थाः, बृहज्जातक ग्रन्थाः, वास्तुशास्त्र-महर्घ विचारः, जातक पद्धति ग्रन्थाः, प्रश्न ग्रन्थाः, ताजिक ग्रन्थराशयः, बृहज्जातक ग्रन्थराशयः, विवाहाः, वर्षफल विचारः, तिथि कोष्ठक निर्माण ग्रन्थाः पाटी गणित विषयाः, करण ग्रन्थराशयः, बीज गणित विषयाः, रेखागणित विषयाः, त्रिकोणमिति विषयाः, गोलीय त्रिकोणमिति विषयाः, प्रतिभा ज्ञान गमक विषयाः, गोलाध्यायः, चलन कलन विषयाः, चापीयरेखा गणितविषयाः, जैमिनि विषयाः स्कन्धः — ज्योतिषम् मूलानि (जड़ें): ऋग्वेदः | अथर्ववेदः | सामवेदः | यजुर्वेदः | उपनिषदः | पुराणादि | स्मृतिग्रन्थाः चौखम्बा संस्कृत संस्थान भारतीय सांस्कृतिक साहित्य के प्रकाशक तथा वितरक पो० आ० चौखम्बा, पो० बा० नं० ११३६ जड़ाव भवन, के. ३७/११६, गोपाल मन्दिर लेन वाराणसी (भारत)

ग्रन्थ-परिचय ज्योतिष के दो भाग हैं गणित एवं फलित । गणित को सिद्धान्त कहते हैं और जिसमें जातक के फलादेश वर्णित हैं उसे फलित ज्योतिष कहते हैं । मानव मन सामूहिक फल जानने में जितनी रुचि नहीं रखता उससे कहीं अधिक वह अपने व्यक्तिगत जीवन के शुभाशुभ भविष्य फल जानने की उत्कृष्ट अभिलाषा रखता है । प्रस्तुत जातकपारिजात १८ अध्याय का विशालकाय ग्रन्थ है । अध्यायों में विषय-संयोजन निम्न प्रकार से है-१. राशिशीलाध्याय, २. ग्रहनामस्वरूप- गुण भेद, ३. वियोनि (पशु-पक्षी आदि) जन्म का निरूपण, ४. अरिष्टाध्याय, ५. ग्रहों की निसर्ग आयु (आयुर्दाय), ६. जातकभङ्ग (शुभ योग नाशक योग ), ७. राजयोग, ८. द्वयादि- ग्रह ( दो-दो ग्रहों ) का योग, ९. मन्वाब्दादि- फल ( मन्दबुद्धि आदि फल ), १०. अष्टक वर्ग ( सूर्यादि ग्रहों के वर्ग ) ११. प्रथम द्वितीय भाव फल, १२. तृतीय चतुर्थ भाव फल, १३. पञ्चम षष्ठ भाव फल, १४. सप्तमाष्टम नवम भावफल, १५. दशमैकादशद्वादश भाव फल, १६. स्त्रीजातक ( स्त्रियों के देह का शुभाशुभ फल आदि ); १७. कालचक्रदशा, १८. दशा- फल ( दशापतग्रहों के शुभाशुभ फल ) । संस्कृतानुरागियों के लिए संस्कृत व्याख्या बड़ी सरल सुबोध शैली में है और हिन्दी व्याख्या से इसके कठिन रहस्य भाव को विद्वान व्याख्याकार ने सुगमतापूर्वक समझाने का प्रयास किया है । स्थान-स्थान पर चक्र, कोष्ठक, कुण्डलीय और तालिका देकर ग्रन्थ को सर्वोपयोगी बनाया गया। फलित ज्योतिष के क्षेत्र में यह प्रकाशन एक नवीन अध्याय जोड़ता है तथा फलित ज्योतिष विद्या में रुचि रखने वाले अन्य सर्वसामान्य जनों के लिए भी यह ग्रंथ अति संग्रह्य है । मूल्य रु० ७५-००

(3-4)

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) मुद्रित या लिखित नहीं है। यह एक सादा/रिक्त पृष्ठ है।

द्रविड" or "कपिलेश्वर शास्त्री"? Wait! In many of his books, he writes: "चातुरध्वरिकोपाह्न" or "द्रविड़ोपाह्न"? Wait, look at: Is it "चातुरध्वरिक"? Wait, let's look at the letters: 1: चा 2: तु 3: र्ध्व (or र्ध) 4: व (or रि) Wait, let's count characters between चा and को: चा (1) तु (2) then one character: with repha? then one character: with 'ि' matra: 'रि'? Wait! That's only TWO characters: [र्ध or र्ध्व] and [रि]! Wait, is that: चा - तु - र्ध - रि - को? "चातुर्धुरिकोपाह्न"? Look at the character with 'ि' matra: Is there an 'उ' matra at the bottom of the previous character? Wait! Let's zoom in on that word: Letter 1: चा Letter 2: तु Letter 3: It has a repha on top! At the bottom it has something... wait, look at the body: it looks like 'ध' or 'ध्व'. Letter 4: It has 'ि' matra: is it 'रि'? Yes, a vertical line with curve, 'रि'! Wait, is there a letter between them? Wait!

प्रकाशक : चौखम्भा संस्कृत संस्थान, वाराणसी मुद्रक : विद्याविलास प्रेस, वाराणसी संस्करण : पञ्चम, वि० संवत् २०४१ ( १९८४ ) मूल्य : रु० ७५-०० © चौखम्भा संस्कृत संस्थान, वाराणसी इस ग्रन्थ के परिष्कृत मूल-पाठ एवं परिवर्धित टीका - परिशिष्ट आदि के सर्वाधिकार प्रकाशक के अधीन हैं। फोन : ६५८८६ अन्य प्राप्तिस्थान चौखम्भा विश्वभारती पोस्ट बाक्स नं० १०८४ चौक ( चित्रा सिनेमा के सामने ) वाराणसी-२२१००१ ( भारत ) फोन : ६५४४४

THE KASHI SANSKRIT SERIES 10

JĀTAKAPĀRIJĀTA OF ŚRĪ DAIVAJÑA VAIDYANĀTHA Edited with ‘SUDHĀŚĀLINĪ’ Sanskrit Commentary by Jyotiṣāchārya, Kāvyatīrtha etc., Pt. KAPILEŚVARA CHAUDHARY with ‘VIMALĀ’ Hindi Commentary by Daivajña Bhūṣaṇa Pt. MĀTṚPRASĀDA PĀṆḌEYA CHAUKHAMBHA SANSKRIT SANSTHAN Publishers and Distributors of Oriental Cultural Literature P. O. Chaukhambha, Post Box No. 1139 Jadau Bhawan, K. 37/116, Gopal Mandir Lane VARANASI ( INDIA )

निवेदनम्

नाविदितन्तत्रभवतामाधुनिक-ज्योतिषशास्त्रसम्बन्धिनामयं जातकपारिजातोऽ- द्यत्वे सकलप्रान्तीयराजकीयपरीक्षापटले आचार्यपरीक्षायामेवाङ्गीकृत इति । परञ्च “टीका गुरूणां गुरुः” इति वचनं यथार्थयतामन्तेवसतां निशीकेऽस्मिन् ग्रन्थेऽभिप्रैत- सिद्धिर्न केवलं दीर्घकालेनोतातीवपरिश्रमेणापीति प्रत्यब्दं वाराणसेयराजकीयसंस्कृत- महाविद्यालयपरीक्षापरीक्ष्यैर्विहारसंस्कृतसमितिपरीक्षापरीक्ष्यैश्च मुहुर्मुहुर्निवेदितो वाराणसेय-चौखम्बासंस्कृतपुस्तकालयाध्यक्ष-महोदयो मामेतद्-(जातकपारिजात) ग्रन्थसरलटीकासम्पादनार्थमभ्यर्थयदिति तथा वाराणसेयराजकीयसंस्कृतमहाविद्या- लयीयपरीक्षाध्यक्षमहानुभावानुमत्या चान्तेवसतां सौकर्य्येबुद्ध्या यथामति वस्तु- स्थितिव्यञ्जयित्रीं संक्षिप्तां टीकां सुखावगमनसंस्कृतगिराऽपूरपुरम् । अथ च तेनैवोक्त- [L1

॥ श्रीः ॥ भूमिका स जयति तेजोरारिस्त्रयीमयो जगत्तस्थुषामात्मा ॥ भानुः सकलं ज्योतिर्विभासयन्नात्मसद्भासा ॥ १ ॥ सुविदितमेवैतत् तत्रभवतां निखिलनिगमागमविधूतचेतसां विपश्चिदां यदिह जगति जनिमतां सर्वतः श्रेयोमार्गप्रदर्शको वेद एव । नात्र कश्चिदपि विषयोऽनुपलभ्यो याथातथ्ये- नान्त्रेष्यतां सताम् । इयमेव शासनपद्धतिर्जगन्नियन्तुः सवितुरीश्वरस्यैतदर्थमेव सर्वतः प्रथमं मीनावतारोऽप्यङ्गीकृतो भगवतेति तज्ज्ञानप्रवर्त्तकानि तत्षडङ्गभूतानि शिक्षा-कल्प-शब्द- ज्योतिष-निरुक्त-च्छन्दःशास्त्राणि प्रचक्ष्यन्ते । तथा च भास्कराचार्यः- शब्दशास्त्रं मुखं ज्योतिषं चक्षुषी श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं च कल्पः करौ । या तु शिक्षाऽस्य वेदस्य सा नासिका पादपद्मद्वयं छन्द आद्यैर्बुधैः ॥ तेषु षडङ्गेषु तावज्ज्योतिःशास्त्रं दिग्देशकालब्यञ्जकत्वेन यज्ञ-तपो-दान-व्रतोपवासा- दीनामादिबीजमिति सकलशास्त्रापेक्षयाऽस्याध्ययनाध्यापनमतीवावश्यकम् । यतो हि सर्वे- षामेव वेदवेदाङ्गोपनिषद्दर्शनपुराणेतिहासादीनामयमेवैकः सिद्धान्तो यत्-"सर्वैरेव नरजातै- र्यज्ञतपोदानव्रतादिनियमैरीश्वर उपासनीय इति", परञ्च काले कृतमेव यत्किञ्चिदपि कर्म साफल्यमकाले कृतमपि कर्म वैफल्यं परिणमतीति तावत् कालात्मकस्यास्य शास्त्रस्य प्रति- पदं प्रयोजनं भवत्येव । एष किल सामान्य नियमो यद्यः कोऽपि स्वविषयस्यैव बाहुल्येन पोषणं कुरुते । परञ्च निष्पक्षपातधियाऽपीदमेव सिद्धं यन्नैतद्विना लोकानां लौकिकं वैदिकं च किमपि कर्म साफल्यमुपयातीत्युक्तमपि नारदेन - वेदस्य निर्मलं चक्षुर्ज्योतिःशास्त्रमकल्मषम् । विनैतदखिलं कर्म श्रौतं स्मार्तं न सिद्ध्यति ॥ इति ॥ अथ 'न जातु ज्योतिश्चक्रं तिरन्तरा द्रष्टुं ज्ञातुं च शक्यत' इति तेजोमयो भगवान्भव्यो मुक्तिमार्गो रविरीश्वरः ('सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चे'ति श्रुतेः, 'वर्त्मापुनर्जन्मनाम्' इति वराहवचनाच्च) तदंशका ज्योतिष्मन्तो ग्रहा वै देवाश्च ('ग्रहास्ते देवतांशकाः' इति भट्टोक्तेः) चक्षुरूपज्योतिश्शास्त्रं विना न केनापि शास्त्रेण ज्ञातुं शक्यन्त इति कथने न भवति काचि- दपि वाच्यतेति । 'दैवाधीनं जगत् सर्वम्' इति तथा 'ग्रहास्ते देवतांशकाः' इति वचनात् सकलं जगद् ग्रहाधीनमेव । वस्तुतो रविकिरणसंयोगवशादेव सकलं जगज्जातं (चरमचरञ्च) जीवनं स्थेमं च वहतीति प्रत्यहं त्रिकालं...... पश्येम शरदः शतम्, जीवेम शरदः शतम्, शृणुयाम शरदः शतम्, प्रब्रवाम शरदः शतम्, अदीनाः स्याम शरदः शतं भूयश्च शरदः शता'दित्यादि-ऋग्भी रविरुपास्यते लोकैः । तेषां गगन-गगनेचर-भू-भूधर-त्रिदश-दानव-मानवानां स्थिति- मिति-गतिज्ञानं ज्योतिषशास्त्रमन्तरा न केवलं दुर्घटमुतासम्भवमपीति । यथा नहि नेत्रं विना कश्चिदपि जनो निरापदं स्वीयमभिलषितं पदं गन्तुं पारयेत्तथा ज्योतिषशास्त्रं ( नेत्रं ) विना जगतः श्रेयोमार्गः कथमपि न सम्भवतीति ।

२ भूमिका ईदृग्विधं शास्त्रं नान्यशास्त्रवत्सन्देहास्पदम्प्रत्यक्षञ्च, उत समन्ताद्युक्तियुक्तं प्रत्यक्षञ्च । नान्यत् किमपि शास्त्रं ज्योतिःशास्त्रवत्-इदमेव तत्, इदानीमेव तत्, 'अत्रैव तत्, एताव- देव तत्, इत्थमेव तदित्यादि प्रकटयितुं पारयेदित्युक्तमपि तथा- अप्रत्यक्षाणि शास्त्राणि विवादस्तेषु केवलम् । प्रत्यक्षं ज्योतिषं शास्त्रं चन्द्राकौँ यत्र साक्षिणौ ॥ इति ॥ अथेदं शास्त्रं हि- सूर्यः पितामहो व्यासो वसिष्ठोऽत्रिः पराशरः । कश्यपो नारदो गर्गो मरीचिर्मनुरङ्गिराः ॥ लोमशः पौलिशश्चैव च्यवनो यवनो भृगुः । शौनकोऽष्टादशैवैते ज्योतिःशास्त्रप्रवर्त्तकाः ॥ इति कश्यपवचनादष्टादशपुराणानुकल्पमष्टादशर्षिप्रवरप्रवर्त्तितमत आर्षं तेन, तथा- दिव्यं चक्षुर्ग्रहर्क्षाणां दर्श

भूमिका ३ ज्योतिषकल्पद्रुमः— (वृक्षपत्राणि शाखाश्च— संहिताशाखा—अङ्गुष्ठशकुनादिग्रन्थराशयः, स्वरग्रन्थराशयः, स्वप्नाध्यायग्रन्थराशयः, शान्तिग्रन्थराशयः, शकुनग्रन्थराशयः, उत्पातग्रन्थराशयः, प्रकृतिलक्षणग्रन्थराशयः, वास्तुग्रन्थोऽर्घविचारः, सामुद्रिकग्रन्थराशयः, संहिता । होराशाखा—जातकग्रन्थराशयः, प्रश्नग्रन्थसमूहाः, वर्षफलग्रन्थराशयः, ताजिकग्रन्थराशयः, नष्टजातकविषयाः, होरा । सिद्धान्तशाखा—पाटीगणितविषयाः, बीजगणितविषयाः, रेखागणितविषयाः, यन्त्रनिर्माणविषयाः, त्रिकोणमिति विषयाः, गोलीयत्रिकोणमिति विषयाः, प्रतिज्ञाज्ञानोपपत्तिग्रन्थविषयाः, भास्करीयगणितविषयाः, नौताध्यायः, चलनकलनविषयाः, ज्यामिति विषयाः, करणग्रन्थराशयः, सिद्धान्त । प्रकाण्डम्—ज्योतिषम् । मूलानि—ऋग्वेदः, अथर्ववेदः, सामवेदः, यजुर्वेदः, उपनिषदः, शिक्षा, कल्पः, व्याकरणम्, निरुक्तम्, छन्दः ।) तेषु संहिताग्रन्थेषु केवलं तावदेकस्यैव वराहमिहिरकृतस्य बृहत्संहिताभिधस्येदानीन्तने लोके उपलब्धिः प्रचारश्च । अन्याः संहिता लुप्तप्रायाः प्रायोऽस्मदपराधेन नियन्त्रिताः शेरते । तन्त्रस्कन्धे—सूर्यसिद्धान्त-सिद्धान्तशिरोमणि-सिद्धान्ततत्त्वविवेकेतिसिद्धान्तग्रन्थत्रयस्य, ग्रहलाघवाभिधैकस्य करणग्रन्थस्य, लीलावती-बीजगणितेतिगणितग्रन्थद्वयस्य, सर- लचापीयत्रिकोणगणितस्य चाद्यत्वे प्रचारो वर्त्तते । होरास्कन्धेऽपि—द्वित्रा एव मूलग्रन्थाः प्रचलितास्तदितरास्त्विदानीन्तनाः सङ्कलिताः समविषयका एव भिन्नभिन्ननाम्ना नष्टा भ्रष्टा- श्चानेके दृश्यन्ते । स्कन्धत्रयेऽपि प्राचीनार्षग्रन्था हतभाग्येऽस्मिन् भारते समागते मुग- लसाम्राज्ये (तेषां वैधर्म्यैश्वर्य्येन) नियन्त्रिता बहुशः लुप्ता बभूवुः । दैवात् तदानीं तेषां कुटिलकटाक्षैर्बञ्चिता ये केचन ग्रन्था हतभाग्यानामस्माकं नयनपथमुपयान्ति । ते च यवना अस्माकमार्षग्रन्थानां यथावसरं सारं सङ्कलय्य स्वभाषावद्धान् कांश्चन ग्रन्थांश्चक्रुः । तदानीं तच्छुश्रूषया वराहमिहिरोऽपि स्वजातके राशीनां संज्ञा यवनभाषयैव कृतवान्, हन्त ! ताश्च संज्ञा यथा— क्रिय-तावुरि-जितुम-कुलीर-लेय-पाथोन-जूक-कौर्प्याख्याः । तौक्षिक-आकोकेरो-हृद्रोगश्चान्त्यभं चेत्थम् ॥ इति । एवं नीलकण्ठाचार्य्यश्च स्व-ताजिकनीलकण्ठीनामके ग्रन्थे सर्वाः संज्ञा यवनभाषयैवा- युङ्क्त । अपरेऽपि केचन ग्रन्था ईदृशा वर्त्तन्ते । ततः परं (मुगलसाम्राज्यानन्तरम्) यूरप- देशीयगुरुण्डानां प्रचलितेऽस्मिन् साम्राज्ये ये केचिदुर्वरिता अस्माकमार्षग्रन्था भारतीयानां

४ भूमिका मन्दभाग्यैरनादृताः शनैः शनैः यूरुपदेशमगच्छन्निति भारते ऽर्वाचीनैर्निर्मिताः पौरुषा एव ग्रन्था दृष्टिपथमारोहन्ति । ते च पौरुषा ग्रन्थाः पञ्चदशशताब्द्यभ्यन्तरकालीना एव । यत- आर्यभटः (३९७ शकाब्दकालीनः) प्रथमाचार्यः । पौरुषेष्वपि ग्रन्थेषु परिगणिताः केचि- देव ग्रन्थाः संस्कृतसमितौ परीक्षाक्रमाधिकारिजनैरवगाहितास्तन्न कथं कथमपि स्थैर्यं वह- न्तीति केवलमर्थार्जनलिप्सया प्रमाण-पत्रलोलुपा इदानीन्तनाः संस्कृताध्येतारः परीक्षा- क्रमनिबद्धान् त्रिचतुरो ग्रन्थानधीत्योत्तीर्णपरीक्षाश्चात्मानः कृतकृत्यान्मन्यन्त इति कथं न ते पुण्यतमाः प्राचीना अर्वाचीनाश्च ग्रन्था लुप्तप्राया भवेयुः ? । अथ 'ज्योतिःशास्त्रफलं पुराणगणकैरादेश इत्युच्यते' इति भास्करवचनात्, 'यदुपचित- मन्यजन्मनि शुभाशुभं तस्य कर्मणः

यनाध्यापनं तदनुमतं ग्रहादिवेधोपकरणीभूतयन्त्रादीनां निर्माणं तदुपयोगश्च प्रतिविद्यालयं, प्रतिच्छात्रं, प्रत्यध्यापकञ्चावश्यकतया प्रतीयते। किमेतज्जगजनोपकृतिकार्ये शिक्षाधिकारि- जनैरध्यापकैरध्येतृभिश्च सङ्कुचिताऽपि दृष्टिर्दास्यते ? । अथ प्रकृतमनुसरामः—होरास्कन्धे पौरुषग्रन्थेषु सर्वप्रथमं(१) बृहज्जातकस्याविर्भावः। अयञ्च ग्रन्थः प्राचीनार्यहोराग्रन्थसारभूतस्तत्सम्मतश्चाधुनिकसकलपौरुषग्रन्थानां मूलभूतो गण्यते। अस्य ग्रन्थरत्नस्याविर्भावकस्तत्रभवान् वराहमिहिरस्तथाहि तदुक्तम्— आदित्यदासतनयस्तदवाप्तबोधः काम्पिल्यके सवितृलब्धवरप्रसादः। आवन्तित्को मुनिमतान्ववलोक्य धीमान् होरां वराहमिहिरो रुचिरां चकार ॥ इतः प्रभृतिराचार्यशब्देन वराहमिहिराचार्य (Vide Adh. 3, 51-80) होराशब्देनैत- स्यैव होरा (बृहज्जातकम्) उपयुज्यते। यथाऽस्मिन्नपि ग्रन्थे-आचार्यहोरायाम्, होरायाम् इत्युपयुक्तं दृश्यते । तथा चैतस्यैव ग्रन्थस्य सारभूतं लघुजातकाख्यं तत्कृतमेवातीव मनो- हरं जातकविदामुपकृत्यै विराजते। तस्यायमादिमः श्लोकः— होराशास्त्रं वृत्तं मया निबद्धं निरीक्ष्य शास्त्राणि। यत्तस्याप्यार्याभिः सारमहं सम्प्रवक्ष्यामि ॥ इति। इतः परं कियन्तो जातकविषयकग्रन्थाः कियद्भ्यो ग्रन्थेभ्यः प्राकरणिकवाक्यानि सङ्क- लय्य तत्तदाविर्भावकैराविष्कृताः। यथा च श्रीपतिपद्धतिः (By shripati) सारावली (By Kalyan Varma), सर्वार्थचिन्तामणिः (By Venktesha) जातकादेशः (By Gunakar), होरारत्नम्, (By Balabhadra) मानसागरी, जातकाभरणम्-जातकक- ल्पद्रुम, जातकपारिजातः, (By Vaidya Natha) फलदीपिका (By Mantreshwar) इत्यादयोऽनेके ग्रन्था विविधविषयभूषिताः समुपलभ्यन्ते । तेषु तावदयं जातकसम्बन्धि- कयावद्विषयोपयुक्तो जातकपारिजातः यतो नामानुरूपगुणोऽतोऽध्यापकैरध्येतृभिश्चाधुना प्राय- माद्रियते। एतद्ग्रन्थादौ— भारद्वाजकुलोद्भवस्य विदुषः श्रीवेङ्कटाद्रेरिह ज्योतिषशास्त्रविशारदस्य तनयः श्रीवैद्यनाथः सुधीः। होरासारसुधारसज्ञविबुधश्रेणीमनःप्रीतये राशिस्थाननिरूपणादि सकलं वक्ष्ये यथानुक्रमम् ॥ इत्युक्तवचनेनायं ग्रन्थो भारद्वाजगोत्रोत्पन्न-श्रीवेङ्कटाद्रिदैवज्ञसुतश्रीवैद्यनाथदैवज्ञनि- र्शितः। अस्मिन् ग्रन्थे ग्रन्थकर्त्तुः समयस्यानिर्देशात्तदास्य निर्माणकालो वास्तवः क इति तारतम्याधीनः। अयं किल ग्रन्थकर्ता वेङ्कटाद्रिपुत्रः, वेङ्कटाद्रिरपि ज्योतिर्विदिति 'श्रीवेङ्क- टाद्रेरिह ज्योतिषशास्त्रविशारदस्ये'ति वैद्यनाथोक्तेन स्फुटम्। अतोऽनुमीयते यत् सर्वार्थ- चिन्तामणिकार एवायं वेङ्कटः। जातकपारिजाते बहुत्र सर्वार्थचिन्तामणिमूलश्लोकानां निवेशदर्शनादयमेव वेङ्कटो वैद्यनाथस्य पितेति तर्कः सङ्गच्छते। परञ्च सर्वार्थचिन्तामणावपि तत्समयस्यादर्शनात् वास्तवोऽस्य समयो न स्फुटः। परञ्च-ज्योतिःशास्त्रमहार्णवादुदहर- न्मोहूर्त्ततत्त्वं बहु-व्याप्यल्पं गुरुवैद्यनाथचरणद्वन्द्वेरतः केशवः' इति ग्रहलाघवकरणकर्त्तृ गणेश- दैवज्ञपितु-(केशव) कृतमुहूर्त्ततत्त्वोक्तवचनादयं वैद्यनाथो गणेशपितुः (केशवस्य) गुरु- रिति सिद्धयति। तत्र गणेशकृतग्रहलाघवरचनाकालो 'द्व्यब्धीन्द्रोन्मितशकः' इत्युक्तेन १४४२ शाकाब्दः। तदानीं केशवस्य वयो यदि ७० वर्षाणि कल्प्यन्ते तदा केशवस्य जन्मकालः १३७२ शाकाब्दः स्यात् । तदानीं वैद्यनाथस्यापि वयः २५ वर्षाणीति कल्पने न काचिदनुपप- त्तिरिरित तदा वैद्यनाथस्य ग्रन्थरचनाकालः १३४७ शकाब्दासन्नः सम्भाव्यते(२)। (१) वराहादपि पूर्वं सत्याचार्यौ जीवशर्मा च बृहज्जातके सत्याचार्यजीवशर्म-मतप्र- दर्शनात्, परञ्च सत्याचार्यजीवशर्मादिकृतेरनुपलब्धत्वाद्वराह एव गृह्यते लोकैरिति । (२) गणकतरङ्गिण्यां म० म० सुधाकरद्विवेदीभिः गणेशात्प्राचीनयोर्वेङ्कट-वैद्यनाथ- योरुल्लेखो नाकारीति किं कारणं तन्न जाने ।

६ भूमिका अथायं वैद्यनाथ:— 'नत्वा गर्गपराशरादिरचितं सङ्गृह्य होराफलं कुर्वे जातकपारिजातमखिलज्योतिर्विदां प्रीतये' । तथा—'सङ्गृह्य सारावलिमुख्यतन्त्रं करोम्यहं जातकपारिजातम्' । इति वचनेन इमं जातकपारिजातं प्राचीनार्षग्रन्थानां सारभागं सङ्गृह्यापि च सारावली- बृहज्जातकप्रभृतिका ये पौरुषजातकग्रन्थास्तेषां सारभूतवाक्यानि सङ्कलय्य रचयामासेति स्फुटम् । वस्तुतस्त्वस्मिन् ग्रन्थे बृहज्जातकस्य मूलभूता एव कियन्तः श्लोका दृश्यन्ते (Vi- de वियोनिजन्माध्यायः, अरिष्टाध्यायः, निर्याणविधिः, दशाप्रकरणम्, आयुर्दायप्रकरणम् ) केचन सारावल्याः सर्वार्थचिन्तामनेश्च मूलश्लोका एवं केषाञ्चन ग्रन्थानां सङ्गृहीताः श्लो- काः क्रियत्पाठभेदेन यथास्थितेन चाचार्येण निवेशितास्तेषां ग्रन्

ऽत्रनिविष्टश्लोकैक्यम् = ६१+८७+८०+१०७+१२४+१०२+१८१+११८+१२८+ ७३+९७+१४९+८२+१०३+८४+५४+१११+१७७ = १९१८ एवात्रोपलभ्यते। अत एव मूलग्रन्थे १५५ श्लोका अधिकाः प्रक्षिप्ता इति वक्तुं युज्यते। अथवा 'गीतोत्सुकरलो- किनीयम्' इत्येतद्वाक्यस्य-'गीतोत्सुकानां = एतद्ग्रन्थाऽध्ययनप्रवृत्तानां श्लोकिनीं = यशोदा- यिनीं' त्वेवं व्याख्यानं कुर्यादिति। अपि चास्मिन् ग्रन्थे बृहज्जातक—सारावली—सर्वार्थचिन्तामणिप्रभृतिग्रन्थापेक्षया ग्रहाणां कक्षाक्रमः, प्रवेशभेदाः, दोषापहारिता, पीडाप्रकाराः, केचिदरिष्टयोगाः, केचनायुषां भेदाः, छिद्रग्रहाः, निर्याणसमयाः, मरणान्तरपरिणामाः, दारिद्र्यादियोगभेदाः, राजयोग-

समर्पणम् श्री १०८ साम्बशिवचरणकमलाभ्यां नमः। हे साम्बशिव ! भवदमलपदपङ्कजरसिकजनरञ्जिता । फलिता च सुखमनुकम्पया भवदीययैव सुधा-लता ॥ अनपायिनी भूयादनिशमुपकारिणी बुधसङ्गता । तव पादपङ्कजयोरियं 'कपिलेश्वरेण' समर्पिता ॥ १ ॥

विषयसूची विषयाः | पृष्ठाङ्काः राशिशीलाध्याये ॥ १ ॥ मङ्गलाचरणम् | १ ग्रन्थकारपरिचयः | २ पुनर्मङ्गलाचरणम् | ,, राशीनां संज्ञाः | ,, राशिचक्रम् | ४ कालपुरुषाङ्गे राशिन्यासः | ,, ,, नराकृतिः | ५ राशीनां स्वरूपवर्णनम् | ६ ,, स्थानानि | ,, ,, स्वरूपविशेषादि | ७ ,, ह्रस्व-दीर्घ-पुरुष-स्त्री- | दिक्-क्रूर-सौम्य-च- | रादि-बोधक चक्रम् | ९ ,, सलिलादिसंज्ञाः | ,, ,, चतुष्पदादि संज्ञाः | ,, भावविशेषे बलित्वं च | ,, ,, धातुमूलजीवसंज्ञाः | १० ,, विप्रादिसंज्ञा | ११ ,, वर्णज्ञानचक्रम् | ,, ,, अन्धत्वादिनिरूपणम् | ,, ,, वर्णविशेषः | १२ ,, बलाबलफलम् | ,, ,, स्वामिनिरूपणम् | १३ राशीशचक्रम् | ,, ग्रहाणां त्रिकोणादिनिरूपणम् | ,, ,, मूलत्रिकोणचक्रम् | १४ ,, उच्चनीचनिरूपणम् | ,, ,, दशवर्गानिरूपणम् | १५ ,, होराचक्रम् | १६ ,, द्रेष्काणचक्रम् | ,, ग्रहाणां शतांशचक्रम् | ,, ,, नवांशचक्रम् | २० ,, दशांशचक्रम् | ,, ,, द्वादशांशचक्रम् | २१ ,, षोडशांशचक्रम् | २२ ,, षष्ट्यंशचक्रम् | २३ २ जा० पा० विषयाः | पृष्ठाङ्काः ग्रहाणां त्रिंशांशचक्रम् | २४ ,, दशवर्गजाताः पारिजातादि- | संज्ञाः | ,, ,, पारिजातादिबोधकचक्रम् | २५ ,, षड्वर्गाः सप्तवर्गाश्च | ,, भावानां नामानि | ,, ,, केन्द्रादिसंज्ञाः | ,, राशीनामुदयमानानि | २७ ,, शुभाशुभभागाः | २८ ,, शुभाशुभभागचक्रम् | ,, ,, वासदेशाः | २९ राशीनां प्लवत्वनिरूपणम् | ,, १ अध्यायोपसंहारः | ,, ग्रहनामस्वरूपगुणभेदाध्याये ॥ २ ॥ ग्रहाणां कालात्मत्वादिनिरूपणम् | ३० ,, राजत्वादिनिरूपणम् | ,, ,, नामान्तराणि | ,, ,, उपग्रहाः | ३१ दिने कालाद्युपग्रहज्ञानचक्रम् | ,, कालादिज्ञानप्रकारः (सं० टी०) | ,, रात्रौ कालाद्युपग्रहज्ञानचक्रम् | ३२ ग्रहाणां स्वरूपम् | ,, ,, शुभाशुभत्वादिनिरूपणम् | ,, ,, उदयप्रकारः | ३३ ,, आकारविशेषाः | ,, ,, सञ्चारदेशाः | ३४ ग्रहाणां बाल्याद्यवस्थानिरूपणम् | ,, ,, श० आधिपत्यं धातुवादि संज्ञा च | ,, ,, अवस्थाः | ३५ ,, स्थानपरत्वेनावस्थाः | ,, ग्रहयुद्धलक्षणम् } टीकायाम् | ,, पराजितलक्षणम् } | ग्रहाणां वर्णविशेषाः | ,, ,, द्रव्याणि अधिदेवताश्च | ,, ,, रत्नानि | ३६ ,, वस्त्रादि | ,, ,, प्रदेशविभागाः | ३७

२ जातकपारिजातस्य- विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः ग्रहाणां जातयो गुणाश्च ३७ वियोनिजन्माद्यध्याये ॥ ३ ॥ ,, नरादिसंज्ञा महाभूताधि- वियोनिजन्मज्ञानप्रकारः ६० पत्यं च ३८ वियोनिजन्मज्ञाने प्रकारान्तरम् ,, ,, कक्षाक्रमः ,, वियोन्यङ्गे राशिस्यापनम् ६१ ,, न्यूनाधिकगतिकारणम् } टी० ३६ वियोनिवर्णज्ञानम् ,, ,, कक्षाप्रदर्शनम् } चतुष्पदजन्मयोगः ६२ ,, धातुविशेषादि ४० पशुविशेषजन्मज्ञानम् ,, ,, दृष्टयः ,, स्थलचरजलचरपक्षिजन्मज्ञानं ,, दृग्वलम् ४१ तथा वृक्षजन्मज्ञानम् ,, ,, ऊर्ध्वादिदृष्टयः ,, वृक्षभेदज्ञानम् ६३ ,, स्थानबलम् ४२ इति वियोनिजन्मप्रकरणम् । ,, दिग्बलम् ,, जन्मप्रकरणम् । ,, कालबलम् ४३ निषेकविधिः ६४ ,, चेष्टाबलम् ,, गर्भधारणलक्षणम् ,, ,, निसर्गबलम् ४४ गर्भाधाने मैथुनप्रकारज्ञानम् ६५ ,, बलसंख्याप्रमाणम् ४५ गर्भसम्भवयोगः ,, ,, तात्कालिकमैत्री ४६ गर्भे दम्पत्योः शुभाशुभफलम् ६६ ,, नैसर्गिकमैत्री ,, निषेककालवशाज्जन्मवशाच्च ,, पञ्चधामैत्री ४७ पित्रादीनां शुभाशुभविचारः ६७ ,, स्थिरादिसंज्ञा ४८ निषेककाल

विषयसूची । ३. विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः संस्कारविहीनजन्मयोगः ७७ | वर्षद्वयमायुः १०२ पितृपरोक्षे जन्मयोगाः ,, | वर्षत्रयमायुः ,, औरसक्षेत्रजयोर्निर्णयः ७८ | चतुर्वर्षे मरणम् १०३ कुमारीपुत्रयोगः ७९ | पञ्चमेऽब्दे मरणम् ,, दत्तकपुत्रसाधकयोगः ,, | षड्वर्षायुः ,, जारजत्वसाधकयोगः ,, | सप्तमेऽब्दे मरणम् १०४ परजातपरिहारयोगः ,, | सप्ताष्टवर्षे मृत्युः ,, जन्मनि पितुर्बद्धयोगः ८१ | नवमेऽब्दे मरणम् ,, जन्मदेशज्ञानम् ,, | दशवर्षायुः १०५ मात्रा त्यक्तयोगः } ८२ | ११ वर्षे मरणम् ,, तस्य दीर्घायुष्ट्वम् } | १२ वर्षे मरणम् १०६ मात्रा त्यक्तस्य विनाशयोगः ८३ | १३ वर्षे मृत्युः ,, प्रसवस्थानम् ,, | १४ वर्षे ,, ,, प्रसूतीशयनं, प्रसवप्रकारः | १५ ,, ,, १०७ प्रसूतीगृहज्ञानञ्च ,, | १६ ,, ,, ,, प्रसूतीगृहे दीपज्ञानम् ८४ | १७ ,, ,, ,, प्रसूतीद्वारज्ञानञ्च ८४ | १८ ,, ,, १०८ सूतीगृहस्वरूपम् ८५ | सद्यो मृत्युः ,, सूतीगृहदिशा ,, | १९ वर्षे मृत्युः ,, सूतीगृहे जन्मस्थानम् ८६ | २० ,, ,, ,, ,, उपसूतिकाज्ञानम् ,, | २२ ,, ,, १०९ जातस्य स्वरूपज्ञानम् ८७ | २६।२७ वर्षे मृत्युः ,, लग्नद्रेष्काणवशादङ्गज्ञानम् ,, | २८ ,, ,, ,, जाताङ्गे चिह्नज्ञानम् ८८ | २९ ,, ,, ११० ३ अध्यायोपसंहारः ८९ | २७वा ३० ,, ,, ,, अरिष्टाध्याये ॥ ४ ॥ | ३२ ,, ,, ,, द्वादशाब्दीमध्ये आयुषोऽ | अल्पायुर्योगाः १११ निश्चितता ९० | अरिष्टभङ्गाः ,, अरिष्टपूर्वकमायुषां भेदाः ,, | चन्द्रकृतोऽरिष्टभङ्गः ११२ अरिष्टदा ग्रहस्थितिः ,, | शुभग्रहकृतोऽरिष्टभङ्गः ,, पित्रादीनामरिष्टयोगाः ९१ | पुनश्चन्द्रकृतोऽरिष्टभङ्गः ,, सगर्भाया मरणम् ९२ | गुरुकृतोऽरिष्टभङ्गः ११३ जातस्य मातृमरणम् ९३ | लग्नेशकृतोऽरिष्टभङ्गः ११४ गर्भमासेश्वराः ९४ | ग्रहकृतोऽरिष्टभङ्गः ,, गर्भे सुखयोगः ९५ | राहुकृतोऽरिष्टभङ्गः ,, जातस्य पितृमरणम् ,, | पुनरपि चन्द्रकृतोऽरिष्टभङ्गः ,, जातस्य मरणयोगाः ,, | राशीशकृतोऽरिष्टभङ्गः ११४ वर्षमध्ये मरणम् १०१ | लग्नेशकृतोऽरिष्टभङ्गः ,,

४ जातपारिजातस्य- विषयाः पृष्ठङ्काः | विषयाः पृष्ठङ्काः मध्यमायुर्योगः ११५ | निर्याणसमयाः १४२ मध्यमायुषः केचन भेदाः | यमकण्टकज्ञानं (टीकायाम्) " (टीकायाम्) ११६ | निर्याणमास-चन्द्र-लग्नानि १४४ पूर्णायुर्योगः ११८ | निर्याणसमयान्तरम् १४५ पूर्णायुः प्रमाणम् १२० | निर्याणचन्द्रः १४६ योगविशेषाद्युगान्तमायुः " | निर्याणदशा " मुनित्वप्रदो ग्रहयोगः १२१ | निर्याणहेतुः १४७ अमितायुर्योगः " | हस्तादिविच्छेदयोगाः १५२ देवसाहय्यप्रदो योगः १२१ | दुर्मरणयोगाः १५३ असंख्यायुः प्रमाणम् १२२ | निर्याणदिग्ज्ञानम् १५९ मुनिसमता " | मरणे मोहकालः शवपरिणामश्च " युगान्तायुर्योगः " | मरणानन्तरं गतिज्ञानम् १६० ब्रह्मपदप्राप्तियोगः " | अध्यायोपसंहारः १६२ आयुषः सप्तविधता " | बृहज्जातकोक्तनिर्याणाध्यायः आयुर्दायाध्याये ॥ ५ ॥ | (टीकायाम्) १६२ निसर्गायुः कथनम् १२४ | जातकभङ्गाध्याये ॥ ६ ॥ निसर्गायुषो वर्षाणि " | जातकभङ्गपरिभाषा " पिण्डायुषो " " | राजभङ्गाः " पिण्डायुषः स्पष्टीकरणम् १२५ | नीचोऽपि निखिलां विद्यां प्राप्नोति, आयुषो हरणम् १२६ | कुलीनोऽपि निम्नवृत्त्याजीवतीति योगौ " व्ययादिहरणम् १२७ | भिक्षुयोगाः १६५ क्रूरोदयहरणम् १२८ | दुष्कर्मकृत्प्रेष्ययोगौ १६६ लग्नायुः साधनम् १२९ | दुर्भोज्यादिनीचयोगाः १६७ षड्विधायुर्हरणम् १३० | रेकायोगाः १७३ अंशकायुः " | रेकायोगफलम् १७५ रश्मिजायुः १३३ | दरिद्रयोगाः १७६ रश्मिजायुषो हरणम् १३४ | अन्येपि दरिद्रयोगाः (टीकायाम्) १७८ चक्रायुः १३५ | दरिद्रयोगफलम् १७९ दशायुः " | प्रेष्ययोगाः " आयुषो ग्रहणम् १३६ | प्रेष्ययोगफलम् १८१ आयुषः स्पष्टीकरणम् १३७ | अङ्गहीनयोगाः " आयुषोऽधिकारिणः १३७ | द्विगुणाङ्गमूकयोगौ १८२ नानाजातीयमायुः १३८ | सदन्तकुब्जपङ्गुजडजन्मयोगाः " अरिष्टदशा " | वामनहीनाङ्गयोगौ १८३ छिद्रग्रहाः १४१ | विकलनेत्रयोगाः " देष्काणस्वरूपम् " | सूर्यस्थित्या नेत्रविकारः १८४ जीवदेहमृत्युसंज्ञाः १४२ | नेत्रविकारयोगाः "