केनोपनिषद् (पदभाष्य व वाक्यभाष्य सहित)
Kena Upanishad with Pada & Vakya Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
पृष्ठ 33, कुल 152 में से
संदर्भ में पढ़ेंखण्ड १ ] शाङ्करभाष्यार्थ २५ पद-भाष्य तथा मनसः अन्तःकरणस्य | इसी प्रकार वह मनका—अन्तः- मनः । न ह्यन्तःकरणम् अन्त- | करणका मन है, क्योंकि चिज्ज्योति- रेण चैतन्यज्योतिषो दीधितिं | के प्रकाशके बिना अन्तःकरण स्वविषयसङ्कल्पाध्यवसायादि- | अपने विषय सङ्कल्प और अध्यवसाय समर्थं स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि | ( निश्चय ) आदिमें समर्थ नहीं हो मन इति । इह बुद्धिमणसी | सकता । अतः वह मनका भी मन एकीकृत्य निर्देशो मनस इति । | है । यहाँ बुद्धि और मनको एक | मानकर मनका निर्देश किया | गया है । यद्वाचो ह वाचम्; यच्छब्दो | यद्वाचो ह वाचम्—यहाँके यस्मादर्थे श्रोत्रादिभिः सर्वैः | 'यत्' शब्दका 'यस्मात्' अर्थ सम्बध्यते—यस्माच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रम्, | ( हेत्वर्थ ) में 'क्योंकि वह श्रोत्रका यस्मान्मनसो मन इत्येवम् । | श्रोत्र है, क्योंकि वह मनका मन वाचो ह वाचमिति द्वितीया | है' इस प्रकार श्रोत्रादि सभी पदोंसे प्रथमात्वेन विपरिणम्यते, प्राणस्य | सम्बन्ध है । 'वाचो ह वाचम्' प्राण इति दर्शनात् । वाचो ह | इस पदसमूहमें 'वाचम्' पदकी | द्वितीया विभक्ति प्रथमा विभक्तिके | रूपमें परिणत कर ली जाती है, | जैसा कि 'प्राणस्य प्राणः' में देखा | जाता है । यदि कहो कि 'वाचो वाक्य-भाष्य वाचो ह वाचं प्राणस्य प्राण | यहाँ 'वाचो ह वाचम्' तथा 'प्राणस्य | प्राणः' इस प्रकार [ पिछले पदमें ] इति विभक्तिद्वयं सर्वत्रैव द्रष्टव्यम् । | सर्वत्र ही [ प्रथमा और द्वितीया ] दो | विभक्ति समझनी चाहिये, क्यों ? क्योंकि कथम् ? पृष्टत्वात्स्वरूपनिर्देशः, | आत्मा-विषयक प्रश्न होनेके कारण | उसके स्वरूपका निर्देश किया गया है | और निर्देश प्रथमा विभक्तिसे ही प्रथमेयव च निर्देशः । तस्य च | किया जाता है; तथा आत्मा ही