किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधान्याख्याद्वयोपेतम् [ ८३

धरा। पवायन् पयसां धरास्तान्पयोधरान्मेघान्वाभ्यर्थयतेऽभियाति 'याच्ञायामभि- धाने च प्रार्थना कथ्यते बुधैः' इति केशवः। यद्वाऽवकूजतीत्यर्थः। प्रा अभ्यर्थते। 'प्रा स्पादाच्चाऽवरोधयोः, इत्यभिधानात्प्रा अवरोधेन प्रा इति तृतीयान्तरम्। आका- रान्तस्य प्राशब्दस्य योगविभागात् 'आतो धातोः' इत्याल्लोपः। तथापि महीयसो महत्तरस्य सा प्रकृतिः खलु यथा प्रकृत्याऽन्यसमुच्छ्रितिं परवृद्धिं न सहते। महतः परमर्द्दनमेव पुरुषार्थः इत्यर्थः। पूर्ववदलङ्कारः ॥ २१ ॥

अन्वयः—मृगाधिपः, किं फलम्, अपेक्ष्य, ध्वनतः पयोधरान् प्रार्थयते। सा महीयसः प्रकृतिः खलु। यथा अन्यसमुच्छ्रितिं न सहते ॥ २१ ॥

सुधा—मृगाधिपः = मृगेन्द्रः, सिंह इति यावत्, किम् = किंरूपम्, फलम्=प्रयो- जनम्, वा लाभम्, अपेक्ष्य = उद्दिश्य, मनसि निश्चित्येति भावः ध्वनतः = गर्जतः, पयोधरान् = जलधरान्, मेघानित्यर्थः। प्रार्थयते = याचते, अब्रूतेच किमपीति। तदा कथं तदन्तं वारिदं ज्ञात्वा सिंहो गर्जतीत्याह—सा = अन्योत्कर्षामर्षणा, मही- यसः = गरीयसः, मनस्विन इत्यर्थः। प्रकृतिः—स्वभावः। खलु = किल, वर्तते यया = प्रकृत्या, अन्यसमुच्छ्रितिम् = पराभ्युदयम्, न सहते = न मर्षयति, महान् इति शेषः। शत्रोरुत्कर्षनाशनमेव महतः पुरुषार्थफलम् ॥ २१ ॥

समासः—मृगाणामधिपः मृगाधिपः। धरन्तीति धराः पयसां धराः पयोधराः स्तान् पयोधरान्। अन्यस्य समुच्छ्रितिरन्यसमुच्छ्रितिस्तामन्यसमुच्छ्रितिम् ॥ २१ ॥

व्याकरणम्—अपेक्ष्य = अप + ईक्ष् + क्त्वा + ल्यप्। प्रार्थयते=प्र + अर्थ + लट्। सहते = सह् + लट् ॥ २१ ॥

वाच्यान्तरम्—मृगाधिपेन किं फलमपेक्ष्य ध्वनन्तः पयोधराः प्रार्थ्यन्ते तथा महीयसः प्रकृत्या भूयते, यया अन्यसमुच्छ्रितिः न सह्यते ॥ २१ ॥

कोषः—'स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ' इत्यमरः। 'संसिद्धिप्रकृतीत्विमे। स्वरूप स्वभावश्च निसर्गश्च' इत्यमरः। 'विषेषवाक्यालङ्कारजिज्ञासानुनये खलु' इत्यमरः॥

सारार्थः—भूस्थोऽपि सिंहः आकाशगतस्य मेघस्य गर्जनं श्रुत्वा 'कः कोऽयम- स्मत्समशब्द्यकरोऽन्यः' इति धिया तं प्रति गर्जति। एवं महतां स्वभावः यन्न केन प्रतिपक्षिण उत्कर्षं दृष्ट्वा स्वस्यापि तदधिकोत्कर्षार्थं यतते ॥ २१ ॥

भावार्थः—सिंह गर्जते हुए बादल से क्या कुछ माँगता है ? (नहीं उसको झपटता है) वह महान् लोगों (बड़ों) की आदत होती है कि जिससे वे औरों की उन्नति नहीं सहते ॥ २१ ॥

संप्रति उक्तप्रयोजनं विगमयति—उक्तार्थोपसंहारं जिगस उच्यते—

कुरु सम्प्रतिसेव विक्रमे नृप निर्धूत तमः प्रमादजम्। ध्रुवमेतदवेहि विद्विषां स्वबलात्सम्पदमा विपत्पया ॥ २२ ॥