किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

११८	किरातार्जुनीयम् ।	[ द्वितीयः

**वाच्यान्तरम्—**मदोद्धतेन तेन नृपतीन् विलङ्घयता नृपतय उपजापसहा विधातारः । जनेनाप्यधः क्रिया न सह्यते, लोकाधिकधाम्ना राजकेन किम् ॥ ४७ ॥

कोषः—‘अथ मर्मो भेदोपजापौ’ इत्यमरः । ‘नृपतिर्भूपती राजा लोकेशो जन- शासकः’ इति कोषः । ‘अधःक्रिया तिरस्क्रियाऽवमानमित्युदीर्यते’ इति कोषः । ‘... अथ राजकम् । राजन्यकं च नृपतिक्षत्रियाणां गणे क्रमात्’ इत्यमरः ॥ ४७ ॥

**सारार्थः—**स च दुर्योधनो महानुद्धतोऽस्ति, अतोऽवश्यं समये समये निजाश्रि- तान् भूपानवहेलया द्रक्ष्यति, अपमानितास्तु ते स्वयं तस्माद्भिन्ना भूत्वाऽस्माक- मागमिष्यन्ति । अस्माकं तेषां स्वपक्षमेलनार्थं गूढचरप्रेषणावश्यकतापि न भविष्यति, अतोऽधुना समयप्रतीक्षणकरणमेवोचितमिति ॥ ४७ ॥

**भाषार्थः—**मद से उद्धत दुर्योधन राजाओं का अपमान करता हुआ खुद अपने से उन राजाओं को फोड़ेगा । क्योंकि मामूली लोग भी किसी दूसरे का अपमान नहीं सह सकते, फिर लोगों से बढ़े हुये प्रतापवाले राजाओं के समूह की बात ही क्या ? ॥ ४७ ॥

ननु 'सखीनिव' इत्यादिवनेचरोक्त्या तस्य मदसम्भावनाऽपि कथमित्यत आह—

असमापितकृत्यसम्पदां हतवेगं विनयेन तावता ।
प्रभवन्त्यभिमानशालिनां मदमुत्तम्भयितुं विभूतयः ॥ ४८ ॥

असमापितेति । असमापितकृत्यसम्पदामकृतकृत्यानामतोऽभिमानशालिनामह- ङ्कारिणां विभूतयः संपद एव तावता स्वल्पेन विनयेन । कार्यवशादारोपितेनेति शेषः । हतवेगं प्रतिरुद्धवेगं न तु स्वरूपतो हतं मदमुत्तम्भयितुं वर्धयितुं प्रभवन्ति । सर्वथा दुर्जनसंपदो विकारयन्तीति भावः ॥ ४८ ॥

**अन्वयः—**असमापितकृत्यसम्पदाम्, अभिमानशालिनां, विभूतयः, तावता विनयेन, हतवेगं मदम् उत्तम्भयितुं, प्रभवन्ति ॥ ४८ ॥

**सुधा—**असमापितकृत्यसम्पदाम् = अपूर्णकार्याणाम्, अकृतकृत्यानामिति यावत् । अभिमानशालिनाम् = अहङ्कारिणां, विभूतयः = ऐश्वर्याणि (कर्तृ), तावता = स्तोकेन परिमितेनेति वा, विनयेन = नम्रतया, हतवेगं = किञ्चिदवरुद्धजवम्, मदं = दर्पम्, उत्तम्भयितुं = वर्धयितुं, प्रभवन्ति = पारयन्ति ॥ ४८ ॥

**समासः—**कृत्यानां सम्पत् कृत्यसम्पत्, न समापिता कृत्यसम्पद्यैस्तेऽसमापित- कृत्यसम्पदस्तैषामसमापितकृत्यसम्पदाम् । हतो वेगो यस्य स हतवेगस्तं हतवेगम् । अभिमानेन शालन्ते ये तेऽभिमानशालिनस्तेषामभिमानशालिनाम् ॥ ४८ ॥

**व्याकरणम्—**प्रभवन्ति = प्र + भू + लट् । उत्तम्भयितुं = उत् + स्तम्भ + णिच् + तुमुन् ॥ ४८ ॥

**वाच्यान्तरम्—**असमापितकृत्यसंपदामभिमानशालिनां विभूतिभिः, तावता विनयेन हतवेगो मद उत्तम्भयितुं प्रभूयते ॥ ४८ ॥