किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

चतुर्थः सर्गः १५

क्षेपेषु = प्रकम्पितेषु । कुम्भेषु = कलशेषु । मृदङ्गमन्थरम् = मृदङ्गवन्मन्दम् । नदत्सु सत्सु, इति । अत्र भ्रान्तिमदलङ्कारः ।

कोषः—'व्रजो गोष्ठाध्ववृन्देषु' इति विश्वः । 'वैशाखमन्यमन्थानमन्थ्यानी मन्थदण्डके' इत्यमरः ।

हिन्दी—ग्वालों के आंगनों में दधिमन्थन करते हुए दधिभाण्डों से मृदङ्ग के समान मन्द शब्द होने पर मयूरियों को बादल गर्जने का भ्रम हो रहा था । यह मेघगर्जन की भ्रान्ति उन मयूरियों को मतवाली बना रही थी ॥ १६ ॥

स मन्थरावल्गितपीवरस्तनीः परिश्रमक्लान्तविलोचनोत्पलाः ।
निरीक्षितुं नोपरराम बल्लवीरभिप्रनृत्ता इव वारयोषितः ॥ १७ ॥

अन्वयः—मन्थरावल्गितपीवरस्तनीः परिश्रमक्लान्तविलोचनोत्पलाः अभिप्रनृत्ता वारयोषित इव सः निरीक्षितुं न उपरराम ।

विग्रहः—मन्थरम् आवल्गिताः पीवराः स्तनाः यासां ताः = मन्थरावल्गितपीवरस्तनीः । परिश्रमेण क्लान्तानि विलोचनोत्पलानि यासां ताः = परिश्रमक्लान्तविलोचनोत्पलाः ।

अर्थः—मन्थरावल्गितपीवरस्तनीः = मन्दचञ्चलघनस्तनीः । परिश्रमक्लान्तविलोचनोत्पलाः = श्रमक्लान्तोन्मीलितकमललोचनाः । बल्लवीः = गोपीः । अभिप्रनृत्ताः = नृत्यन्तीः । वारयोषितः = वेश्याः इव । सः = अर्जुनः । निरीक्षितुम् = द्रष्टुम् । न उपरराम = न विरमति स्म । अत्र संसृष्ट्यलङ्कारः ।

कोषः—'गोपे गोपालगोसंख्यगोधुगाभीरबल्लवाः' । 'वारस्त्री गणिका वेश्या' इत्यमरः ।

हिन्दी—दधिमन्थन करती हुई गोपस्त्रियों के पीन स्तन मन्द, मन्द हिल रहे थे, परिश्रम से थकी होने के कारण उनके कमल जैसे नेत्र अलसा रहे थे । इस प्रकार नृत्तक्रिया में लीन वेश्याओं के समान उन गोपस्त्रियों को देखने से अर्जुन का मन नहीं हटा ॥ १७ ॥

पपात पूर्वा जहतो विजिह्मातां वृषोपभुक्तान्तिकसस्यसम्पदः ।
रथाङ्गसीमन्तितसान्द्रकर्दमन्प्रसक्तसम्पातपृथक्कृतान्पथः ॥ १८ ॥

अन्वयः—सः पूर्वा विजिह्मातां जहतः वृषोपभुक्तान्तिकसस्यसम्पदः रथाङ्गसीमन्तितसान्द्रकर्दमान् प्रसक्तसम्पातपृथक्कृतान् पथः पपात ।