किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

९२ किरातार्जुनीयम्

विग्रहः—सस्यानां सम्पदः सस्यसम्पदः, वृषैः उपभुक्ताः अन्ते भवाः सम्पदः=वृषभोपभुक्तान्तिकसस्यसम्पदः, तास्तथोक्ताः । सीमन्तवन्तः कृताः रथाङ्गैः सीमन्तिताः सान्द्राः कर्दमाः येषु तान् = रथाङ्गसीमन्तितसान्द्रकर्दमान् । प्रसक्त-सन्तापेन पृथक् कृतान् = प्रसक्तसन्तापपृथक्कृतान् ।

अर्थः—सः=अर्जुनः पूर्वाम् = प्रावृषेण्याम् । विजिह्यताम् = वक्रताम् । जहतः = त्यजतः । वृषोपभुक्तान्तिकसस्यसम्पदः = वृषभचर्वितप्रान्तसस्यसमृद्धीन् । रथाङ्गसीमन्तितसान्द्रकदमान् = चक्रसीमन्तितघनपङ्कान् । प्रसक्तसम्पातपृथक्कृतान्=सन्ततसञ्चारपृथक्कृतान् पथः = मार्गान् । पपात = जगाम । अत्र स्वभावोक्त्य-लङ्कारः ।

कोषः—‘सुकृते वृषभे वृषः' इत्यमरः ।

हिन्दी—अर्जुन जिन मार्गों से होकर जा रहे थे, वर्षा से टेढ़े-मेढ़े बने हुए वे मार्ग अब सीधे एवं सरल बन चुके थे । उन मार्गों के दोनों ओर खड़ी हुई फसलों को बैलों (साँड़ों) ने चर लिया था । रथों के पहियों द्वारा उन मार्गों में घनी कीचड़ बन गई थी और लोगों के निरन्तर आवागमन से सब मार्ग स्पष्ट दिखलाई पड़ते थे ॥ १८ ॥

जनैरुपग्राममनिन्द्यकर्मभिर्विविक्तभावेङ्गितभूषणंवृताः।
भृशं ददर्शश्रममण्डपोपमाः सपुष्पहासाः स निवेशवीरुधः ॥ १९ ॥

अन्वयः—सः उपग्रामम् अनिन्द्यकर्मभिः विविक्तभावेङ्गितभूषणैः जनैः वृताः आश्रममण्डपोपमाः सपुष्पहासाः निवेशवीरुधः भृशं ददर्श ।

विग्रहः—अनिन्द्यानि कर्माणि, तैरनिन्द्यकर्मभिः । विविक्तानि च भावाश्च इङ्गिताश्च भूषणं येषां तैः=विविक्तभावेङ्गितभूषणैः । आश्रमेषु ये मंडपाः=आश्रममण्डपास्ते उपमा यासां ताः = आश्रममण्डपोपमाः । पुष्पाण्येव हासः=पुष्पहासः, पुष्पहासेन सहिताः सपुष्पहासाः । निवेशानां वीरुधः=निवेशवीरुधः, ताः=निवेशवीरुधः ।

अर्थः—सः=अर्जुनः । उपग्रामम् = ग्रामसमीपे । अनिन्द्यकर्मभिः = अनि-न्दितवृत्तिभिः । विविक्तभावेङ्गितभूषणैः=एकाग्रत्वभावेङ्गितालङ्कारैः । जनैः=लोकैः । वृताः=अधिष्ठिताः । आश्रममण्डपोपमाः = मुनिस्थानमण्डपतुल्याः । सपुष्पहासाः =