किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

चतुर्थः सर्गः १३

पुष्पविकाससहिताः । निवेशवीरुधः = गृहगुल्मिनोः । भृशम् = अत्यन्तम् । ददर्श = दवलोकयामास । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः—'मण्डपोऽस्त्री जनाश्नयः' इत्यमरः । 'वीरूधौ वल्लिगुल्मिन्यौ' इति वैजयन्ती ।

**हिन्दी—**अर्जुन ने मार्ग में पड़नेवाले, विकसित फूलों से युक्त लता-गुल्मों को सादर देखा । उन ग्रामों में रहनेवाले लोग कृष्यादि कर्मों में लगे हुए एवं एकाग्रता, भाव इंगित (चेष्टादि) से युक्त थे । इस प्रकार के ग्रामवासियों से अधिष्ठित उन ग्रामों की शोभा आश्रम-मण्डपों सी प्रतीत होती थी ॥ १९ ॥

ततः स संप्रेक्ष्य शरद्गुणश्रियं शरद्गुणालोकनलोलचक्षुषम् ।
उवाच यक्षस्तमचोदितोऽपि गां न हीङ्गितज्ञोऽवसरेऽवसीदति ॥२०॥

**अन्वयः—**ततः सः यक्षः शरद्गुणश्रियं संप्रेक्ष्य शरद्गुणालोकनलोलचक्षुषम् तम् अचोदितः अपि गाम् उवाच । हि इंगितज्ञः अवसरे न अवसीदति ।

**विग्रहः—**शरदः गुणः शरद्गुणस्तस्य श्रीस्ताम् = शरद्गुणश्रियम् । शरद्गुणस्य आलोकनं = शरद्गुणालोकनं तस्मिन्, शरद्गुणालोकने लोले चक्षुषी यस्य तम् = शरद्गुणालोकनलोलचक्षुषम् । न चोदितः = अचोदितः । इंगितं जानातीति = इंगितज्ञः ।

**अर्थः—**ततः = तदनन्तरम् । सः = पूर्वोक्तः । यक्षः । शरद्गुणश्रियं = शरच्छोभां संप्रेक्ष्य = दृष्ट्वा ! शरद्गुणालोकनलोलचक्षुषम् = शरच्छोभावलोकने सतृष्णनेत्रम् । तम् = अर्जुनम् । अचोदितः = अपृष्टः । अपि । गाम् = वाचम् । उवाच = प्राह । हि = यतः । 'इंगितज्ञः = भावज्ञः' अवसरे काले । न अवसीदति = नैव वाचं यच्छति । अत्रार्थान्तरन्यासालंकारः ।

कोषः—'लोलश्चलसतृष्णयोः' इत्यमरः । 'इङ्गितं हृद्गतो भावः' इति विश्वः ।

**हिन्दी—**तदनन्तर उस यक्ष ने शरत्कालीन शोभा को देखकर, शारदो-शोभा देखने में उत्सुक बने हुए अर्जुन से बिना पूछे ही कहना आरम्भ किया; क्योंकि अभिप्रायों को जाननेवाला व्यक्ति समय (अवसर) को नहीं चूकता है ॥ २० ॥

इयं शिवाया नियतेरिवायतिः कृतार्थयन्ती जगतः फलैः क्रियाः ।
जयश्रियं पार्थ ! पृथूकरोतु ते शरत्प्रसन्नाम्बुरनम्बुवारिदा ॥२१॥