किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२४ | किरातार्जुनीयम्

अन्वयः—हे पार्थ, शिवायाः नियतेः आयतिः इव जगतः क्रियाः फलैः कृतार्थयन्ती प्रसन्नाम्बुः अनम्बुवारिदा इयं शरत् ते जयश्रियं पृथूकरोतु ।

विग्रहः—प्रसन्नानि अम्बूनि यस्यां सा = प्रसन्नाम्बुः । न सन्ति अम्बूनि येषु अनम्बवः, अनम्बवो वारिदा यस्यां सा = अनम्बुवारिदा । जयस्य श्रीः = जयश्रीस्तां = जयश्रियम् ।

अर्थः—पार्थ ! हे कुन्तीपुत्र ! शिवायाः = कल्याणकारिण्याः । नियतेः = प्रकृतेः । आयतिः = फलदानकालः । इव । जगतः = विश्वस्य । क्रियाः = कृष्यादि-कर्माणि । फलैः = लाभैः । कृतार्थयन्तो = सफलयन्तो प्रसन्नाम्बुः = निर्मलोदका । अनम्बुवारिदा = शुष्कमेघा इयं दृश्यमाना । शरत् = शरद्दृतुः । ते = तव । जयश्रियम् = विजयलक्ष्मीम् । पृथूकरोतु = पृथुभावयुक्तां विदधातु । विस्तारयतु ।

कोषः—'दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः' इत्यमरः । 'लाभो निष्पत्तियोगेषु बीजभावे घने फलम्' इति वैजयन्ती ।

हिन्दी—हे पार्थ ! यह शरदृतु कल्याणकारिणी प्रकृति के फलदान का समय है । यह संसार की सम्पूर्ण क्रियाओं को फल प्रदान करके सफल बनाते हैं । इसमें जल निर्मल एवं बादल जलहीन ( शुष्क ) होते हैं । यह शरदृतु आपको विजयश्री से शोभित करे ॥ २१ ॥

उपैति सस्यं परिणामरम्यतां नदोरनोद्धत्यमपङ्कतां मही ।
नवैर्गुणैः सम्प्रति संस्तवस्थिरं तिरोहितं प्रेम घनागमश्रियः ॥ २२ ॥

अन्वयः—सस्यं परिणामरम्यताम्, अनोद्धत्यम् नदीः, मही अपङ्कताम् उपैति । सम्प्रति नवैः गुणैः संस्तवस्थिरं घनागमश्रियः प्रेम तिरोहितम् ।

विग्रहः—परिणामेन या रम्यता, ताम् = परिणामरम्यताम् । उद्धतस्य भाव औद्धत्यम् । न औद्धत्यम् = अनोद्धत्यम् । पङ्कस्य भावः पङ्कता, नास्ति पङ्कता = अपङ्कता ताम् = अपङ्कताम् । संस्तवेन स्थिरं = संस्तवस्थिरम् । घनागमस्य श्रीस्तस्याः = घनागमश्रियः ।

अर्थः—सस्यम् = व्रीह्यादिकम् । परिणामरम्यताम् = परिपाकरमणीयताम् ( उपैति ) अनोद्धत्यम् = रम्यरूपत्वम् नदीः = सरितः । ( उपैति ) । मही = पृथ्वी । अपङ्कताम् = निष्पङ्कत्वम् । उपैति । सम्प्रति = इदानीम् । नवैः गुणैः =