किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१८ किरातार्जुनीयम्

अर्थः — मृणालिनीनां = कमलिनीनाम् । त्विषा = कान्त्या । अनुरञ्जितम् = तद्वर्णतामापादितम् । अम्भोजपलाशशोभया = पद्मपलाशकान्त्या । विभिन्नम् = मिश्रितम् । स्फुरच्छालिशिखापिशङ्गितम् = स्फुरत्कलमाग्रपिङ्गलीकृतम् । द्रुतं = पलायितम् । अहिद्विषः = इन्द्रस्य । धनुष्खण्डम् इव = चापखण्डम् इव । पयः = वप्राम्भः । अत्र उत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः — 'सर्पे वृत्रासुरेऽप्यहिः' इति वैजयन्ती ।

हिन्दी — धान के खेतों में भरा हुआ जल कमल-लताओं की कान्ति से शोभित, कमल दल की शोभा से मिश्रित तथा झूमते हुए धानों की बालियों से पीला मालूम पड़ता था । हरे, लाल एवं पीले आदि अनेक वर्णों से युक्त वह जल इस प्रकार इन्द्र धनुष की शोभा धारण करता था ॥ २७ ॥

विपाण्डु संव्यानमिवानिलोद्धतं निरुन्धतीः सप्तपलाशजं रजः ।
अनाविलोन्मीलितबाणचक्षुषः सपुष्पहासाः वनराजियोषितः ॥ २८॥

अन्वयः — विपाण्डु अनिलोद्धतम् सप्तपलाशजं रजः संव्यानम् इव निरुन्धतीः अनाविलोन्मीलितबाणचक्षुषः सपुष्पहासाः वनराजियोषितः ।

विग्रहः — अनिलेन उद्धतम् = अनिलोद्धतम् । सप्त पलाशानि येषां ते = सप्तपलाशाः । तेषां पुष्पाणि = सप्तपलाशानि, तेषु जातं = सप्तपलाशजम् । अनाविलानि उन्मीलितानि च बाणानि चक्षूंषि इव यासां ताः = अनाविलोन्मीलितबाणचक्षुषः । पुष्पाणि हासा इव तैः सह वर्त्तन्त इति सपुष्पहासाः वनराजयः योषित इव = वनराजियोषितः ।

अर्थः — विपाण्डु = शुभ्रम् । अनिलोद्धतम् = पवनोत्क्षिप्तम् । सप्तपलाशजम् = सप्तपलाशजातं । रजः = परागम् । संव्यानम् = उत्तरीयम् इव । निरुन्धतीः = निवारयन्त्यः । अनाविलोन्मीलितबाणचक्षुषः = अकलुषोन्मीलितनीलसैरेयकचक्षुषः । सपुष्पहासाः = विकसितकुसुमाः । वनराजियोषितः = वनराजिस्त्रियः ।

कोषः — 'संव्यानमुत्तरीयञ्च' इत्यमरः । 'नीलस्त्वथर्गलो दासी बाण ओटंर' इति धन्वन्तरिः ।

हिन्दी — वनराजियां कामिनियों के समान हैं, उनके पुष्प हास के समान तथा बाणवृक्ष (कटैया) निर्मल, खुली हुई आँखों के सदृश हैं । वायु के द्वारा