किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२०२ | किरातार्जुनीयम्

हिन्दी—मल्लिका ( बेली ) पुष्पका विकास करनेवाला ग्रीष्म ( ऋतु ) ऋतु ( वर्षा आदि ) ओंके साथ मुनि ( अर्जुन ) से तिरस्कृत तुम्हारी मान्यता लोकमें कैसे होगी ? इस प्रकार वसन्त-ऋतुका मानों उपहास करता हुआ प्रकट हुआ ॥ ३६ ॥

बलवदपि बलं मिथोविरोधि प्रभवति नैव विपक्षनिर्जयाय ।
भुवनपरिभवी न यत्तदानीं तमृतुगणः क्षणमुन्मनीचकार ॥ ३७ ॥

मल्लि०— बलवदिति । बलवदपि प्रबलमपि । प्रकृष्टाङ्गमिवित यावत् । मिथोविरोधि परस्परस्पर्धि बलं सैन्यम् । 'वरूथिनी बलं सैन्यम्' इत्यमरः । विपक्षनिर्जयाय शत्रुविजयाय । 'तुमर्थाच्चे'—त्यादिना चतुर्थी । शत्रुञ्जेतुमित्यर्थः । न प्रभवति न शक्नोत्येव । कुतः । यत् यस्मात् कारणात्, भुवनानां परिभवी जेतापि । 'जिदृक्षी—'त्यादिनेनिप्रत्ययः । ऋतुगणस्तदानीम् । तम् अर्जुनं क्षणमपि नोन्मनीचकारानुन्मनसमुन्मनसं न चकार । 'अरुर्मनश्चक्षु—'रित्यादिनाऽभूततद्भावे ष्विप्रत्ययः सलोपश्च । विशेषेण सामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ३७ ॥

हिन्दी— प्रबल ( जबरदस्त ) होकर भी परस्पर स्पर्धा करनेवाली सेना शत्रुको जीतनेके लिए समर्थ नहीं होती है, क्योंकि लोकोंको जीतनेवाला होकर भी ऋतु-समूह उस समय अर्जुनको विषयमें उत्कण्ठित चित्तवाला नहीं कर सका ॥ ३७ ॥

एवं तटस्थस्योद्दीपनसामग्री विफलेत्युक्तम्, संप्रति'विपरीता जातेत्याह—

श्रुतिसुखमुपवीणितं सहायैरविरललाञ्छनहारिणश्च कालाः ।
अविहितहरिसूनुविक्रियाणि त्रिदशवधुषु मनोभवं वितेनुः ॥ ३८ ॥

मल्लि०— श्रुतीति । सहायैस्तासां सहचरैर्गन्धर्वैः । कृतमिति शेषः । 'नलोके-'त्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । कर्तरि तृतीया । श्रुतिसुखं श्रोत्रमधुरम् । उपवीणितं वीणयोपगानम् । 'सत्यापपाशे—'त्यादिना 'वीणा'शब्दाण्णिजन्ताद्भावे क्तः । अविरलैर्भूयोभिर्लाञ्छनैः पूर्वोक्तैः फलकुसुमादिभिश्चिह्नैर्हारिणो मनोहराः काला वसन्तादिक्ष्तवः । अविहिताऽकृता हरिसूनोरर्जुनस्य विक्रिया मनोविकृतिर्येस्तानि तथाभूतानि सन्ति । 'नपुंसकमनपुंसके'—त्यादिना नपुंसकैकशेषः । त्रिदशवधुषु मनोभवं वितेनुर्विस्तारयामासुः । सोऽयं परप्रहारार्थमुद्यतमायुधं स्वात्मानमेव प्रहरतीति न्यायवञ्जआत इति भावः । अत्र मुनिविक्रियार्थं स्त्रीणां विक्रियारूपा-