किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२२ किरातार्जुननीयम् [प्रथमः

अन्वयः- यथायथं विभज्य, सनपक्षपातया, भक्त्या, असक्तम्, आराधयतः, अस्य, गुणानुरागात्, सख्यम् ईयिवान् इव, त्रिगण, परस्परं न बाधते ॥११॥

सुधा- यथायथम् = यथास्वम्, यथोचितमित्यर्थः। विभज्य = विभागं विधाय, समपक्षपातया = तुल्यव्यवहारेण, अविषमभावेनेत्यर्थः। भक्त्या = अनुरागविशेषेण, असक्तम् = अनासक्तम्, यथा स्यात्तथा, न हि तदधीनो भूत्वेत्यर्थः । आराधयतः— सेवामानस्य, भजत इत्यर्थः। अस्य = दुर्योधनस्य, गुणानुरागात् = दयादाक्षिण्योदार्यशौर्यगाम्भीर्यप्रभृतिसल्लक्षणस्नेहाद् इव, त्रिगणः = धर्मार्थकामेत्येवंरूपः, न बाधते = न बाधां करोतीति । यस्मिन् समये तेन धर्मः सेव्यते न हि तदानीमर्थकामौ तं बाधेते । यदार्थसञ्चयः क्रियते न हि तदानीं धर्मकामौ पीडयतः एवं यदा कामः सेव्यते न हि तदानीमर्थधर्मौ बाधते स च सदा समयविभागं कृत्वाऽस्मिन् समयेऽर्थसञ्चय एवास्मिन् समये धर्मसञ्चय एवास्मिन् समये कामपूरणमुचितमेव करोतीति ॥११॥

समासः- समः पक्षपातो यस्यां सा समपक्षपाता । तया समपक्षपातया । गुणेषु गुणानां वाऽनुरागो गुणानुरागस्तस्माद् गुणानुरागात् । त्र्याणां गणः त्रिगणः॥११॥

व्याकरणम्- विभज्य = वि + भज् + क्त्वा + ल्यप् । बाधते = बाध् + लट् । आराधयतः = आ + राध् + णिच् + शतृ । भक्त्या = भज् + क्तिन् ॥११॥

वाच्यान्तरम्- यथायथं विभज्य समपक्षपातया भक्त्या असक्तमाराधयतोऽस्यगुणानुरागात् सख्यमीयुषा इव त्रिगणेन परस्परं न बाध्यते ॥११॥

कोषः- 'अनासक्तमसक्तं च पृथग्वर्ति पृथग् स्थितम्' इति । 'यथार्थं तु यथायथम्' इत्यमरः। 'मौर्व्यां द्रव्यश्रिते सत्त्वशौर्यसन्ध्यादिके गुणः' इत्यमरः। 'मिथोऽन्योन्यं परस्परम्' इति कोषः॥११॥

सारार्थः- उचितरूपेण समदृष्ट्या धर्मार्थकामान् सेवमानस्य दुर्योधनस्य गुणप्रेम्णा मैत्री लब्धवानिव धर्मार्थकामानां गणः परस्परं न बाधते । अर्थात् धर्माचरणसमये न हि अर्थकामौ तन्मनो भ्रामयतः। एवमर्थसञ्चयसमये न हि धर्मकामौ तच्चित्तं चपलं कुरुतः। येन सर्वथाऽर्थार्जनं भवेत् । एवं कामोदयसमये नहि धर्मार्थौ तद्धृदयं बाधेते, येन कामपूरणे न काऽपि बाधा सम्भवेत् । साधारणजनस्य धर्मचिन्तनावसरे तद्विरोधिनाविवार्थकामौ पीडयतः। तथाऽर्थार्जनावसरे धर्मकामौ स्वस्वावश्यकतां प्रदर्शयन्तौ बाधां कुरुतः। तथा दुर्योधनं न, किन्तु ते धर्मार्थकामाप्रीस्तद्विशेषगुणप्रीतया मित्रतामुपगतास्तेन सहेति भावः॥११॥