किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । २३

भावार्थ:- समुचित (यथार्थ) रूप से समय बाँटकर, बराबर प्रेम से उसके वशीभूत न होकर, सेवा करते हुए दुर्योधन के गुणों के प्रेम से मित्रता के प्राप्त हुए के समान दुर्योधन को धर्म, काम एक दूसरे के साथ नहीं बाधा करते हैं॥११॥

अथ श्लोकत्रयेणोपायकौशलं दर्शयन्नादौ सामदाने दर्शयति—

निरत्ययं साम न दानवर्जितं न भूरि दानं विरहय्य सत्क्रियाम् । प्रवर्तते तस्य विशेषशालिनी गुणानुरोधेन विना न सत्क्रिया ॥ १२ ॥

निरत्ययमिति । तस्य दुर्योधनस्य निरत्ययं निर्वाधम् । अमायिकमित्यर्थः । अन्यथा अनानां दुर्ग्रहत्वादिति भावः। साम सान्त्वम् । ‘सम सान्त्वमुभे समे’ इत्यमरः। दानवर्जितं न प्रवर्तते । अन्यथा लुब्धाश्चावर्जनस्य शुक्रप्रियैर्वाक्यैर्दुष्करत्वादिति भावः। उक्तं च— ‘लुब्धमर्थेन गृह्णीयात्साधुमञ्जलिकर्मणता। मूर्खं छन्दालु रोधेन तत्वार्थेन च पण्डितम् ॥ इति । यथा भूरि प्रभूतम् । न तु कदाचित्स्वल्प मित्यर्थः । दानं धनत्यागः। सदित्यादरार्थेऽव्ययम् । ‘सादरानादरयोः सदसती’ इति निपात-संज्ञास्मरणात् । तस्य क्रियां सत्क्रियां विरहय्य विहाय । ‘ल्यपि लघुपूर्वात्, इत्यादेशो न प्रवर्तते । अनादरे दानवैफल्यादिति भावः। न चैवं सर्वत्र येनाविवेकित्वं कोशहानिश्च स्यादित्याह—प्रेति । विशेषशालिन्यतिशययोगिनी सत्क्रियाऽऽदरक्रिया गुणानुरागेण विना न प्रवर्त्तते । ‘पृथग्विना—’ इत्यादिना । तृतीया । गुणेष्यादरो भूरिदानं चेति नोक्तदोषावकाश इत्यर्थः । अत्रोत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वविशेषणतया स्थापन-देकावल्यलङ्कारः तदुक्तं काव्यप्रकाशे— ‘स्थाप्यतेऽपोह्यते वाऽपि यथापूर्वं परं परम् । विशेषणतया वस्तु यत्र सैकावली द्विधा’ इति ॥१॥

**अन्वयः—**तस्य निरत्ययं दानवर्जितं साम, न (प्रवर्त्तते) । सत्क्रियां विरहय्य, भूरि, दानं, न (प्रवर्त्तते) विशेषशालिनी, सत्क्रिया, गुणानुरोधेन विना न प्रवर्त्तते ॥ १२ ॥

सुधा- तस्य = दुर्योधनस्य, निरत्ययं = निरापदं, निर्विघ्नमित्यर्थः। साम = सान्त्वं, प्रियवचनामित्यर्थः। दानवर्जितं = धनप्रयोगरहितम् । न प्रवर्त्तते । अर्था-द्यस्योपरि प्रसन्नो भूत्वा प्रियवाक्यं ब्रूते, तस्मै नियतं धनमपि ददात्येवेति भावः। सत्क्रियां = सत्कारं, सम्मानमित्यर्थः। विरहय्य = विहाय, भूरि = बहुलम्, दानम् = धनप्रयोगः न प्रवर्त्तते । अर्थात् ससम्मानमेव धनं ददाति नापमानं कृत्वा कस्मैचित्किमपि ददाति । विशेषशालिनी = प्रशंसनीया, सत्क्रिया = सत्कारः, गुणानुरोधेन = गुणपक्षपातेन, विना = ऋते, न प्रवर्त्तते । अर्थात् गुणिनं जनमेव