किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२४ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

दुर्योधनो मानयति । यं च मानयति, तस्मै धनमपि ददाति । तदपि प्रियकथाकथनपूर्वकमेवेति भावः॥१२॥

समासः—निर्गतः अत्ययो यस्मात्तद् निरत्ययम् । दानेन वर्जितं दानवर्जितम् । सती चासौ क्रिया सत्क्रिया, तां सत्क्रियाम् । विशेषेण शालते या सा विशेषशालिनी। गुणानामनुरोधस्तेन गुणानुरोधेन ॥१२॥

व्याकरणम्— विशेषशालिनी = विशेष+शाल+णिनिः। प्रवर्त्तते+प्र+वृतु+लट् ।

वाच्यान्तरम्— निरत्ययेन सान्ना दानवर्जितेन न (प्रवृत्त्यते सत्क्रियां विरहय्य) भूरिणा दानेन न (प्रवृत्त्यते)। विशेषशालिन्या सत्क्रियया गुणानुरोधेन विना न प्रवृत्त्यते ॥१२॥

कोषः—'अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छ्रे दोषे दण्डेऽप्यथापदि' इत्यमरः। 'अत्यर्थमधुरं सान्त्वं सङ्गतं हृदयङ्गमम्' इत्यमरः। 'त्यागो विहापितं दानमुत्सर्जनविसर्जने, इत्यमरः। 'पुरुहूः पुरु भूयिष्ठं स्फारं भूयश्च भूरि च' इत्यमरः॥१२॥

सारार्थः— स यस्य कस्योपरि प्रसन्नो भूत्वा सस्नेहमालापं करोति, तस्मै नियतं तत्सन्तोषार्थमपि ददात्येव । न हि वाङ्माधुर्यमात्रं फलम् । तथा च भूरि दानन्तु सत्कारार्हस्यैव सत्कारं विधाय ददाति, न हि यस्मै कस्मैचिदपात्राय बहु ददाति । तथा कृतेऽप्यव्ययित्वापत्तिस्तस्मिन् । सत्कारोऽपि यस्य कस्याप्यपरिचितस्य न हि करोति, य एव सत्कारयोग्यो गुणवान् जनस्तस्यैव करोतीति । अनेन स दुर्योधनो महान् समीक्ष्यकारीति सूच्यते ॥१२॥

भावार्थः— वह बिना कुछ दिये, सिर्फ कोमल बात नहीं किसी से कहता! जिसको बहुत देता है, उसको सत्कार करके ही देता है । बिना गुण की परीक्षा किये किसी का विशेष सत्कार नहीं करता; बल्कि योग्यतानुसार सत्कार करता है ॥१२॥

अथ दण्डप्रकरमाह—

वसूनि वाञ्छन्न वशी न मन्युना स्वधर्म इत्येव निवृत्तकारणः।
गुरूपदिष्टेन रिपौ सुतेऽपि वा निहन्ति दण्डेन स धर्मविप्लवम् ॥१३॥

वसूनीति । वशी दुर्योधनो वसूनि धनानि वाञ्छन्न । लोभाप्रत्यर्थः। 'वसुतोयेघने मणी' वैजयन्ती । निहन्तीति शेषः। तथा मन्युना कोपेन न च । 'मन्यु दैन्ये क्रतौ