किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२८ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

अथोपायप्रयोगस्य फलवत्तां दर्शयति-
अनारतं तेन पदेषु लम्भिता विभज्य सम्यग्विनियोगसत्क्रियाः।
फलन्त्युपायाः परिबृंहितायतीरुपेत्य सङ्घर्षमिवार्थसम्पदः ॥१९॥

अनारतमिति। तेन राज्ञा पदेषूपादेयवस्तुषु। 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिप्रवस्तुषु' इत्यमरः। सम्यग् सङ्कीर्णमध्यस्तं च विभज्य विविच्य। विनियोग एव सत्क्रियाऽनुग्रहः। सत्कार इति यावत्। येषां ते लम्भिताः स्थानेषु सम्यक्प्रयुक्ता इत्यर्थः। उपाया सामादयः सङ्घर्षं परस्परस्पर्धामुपेत्येवेत्युत्प्रेक्षा। परिबृंहितायतीः प्रचितोत्तरकालाः। स्थिरा इत्यर्थः। अर्थसम्पदोऽनारतमजस्रं फलन्ति। प्रसुवत इत्यर्थः॥१९॥

अन्वयः- तेषु पदेषु सम्यग् विभज्य लम्भिताः, विनियोगसत्क्रियाः उपायाः, सङ्घर्षम्, उपेत्य इव परिबृंहितायतीः, अर्थसम्पदः, अनारतम् फलन्ति ॥१९॥

सुधा- तेन = राजा दुर्योधनेन, पदेषु = उपादेयवस्तुषु, सम्यक् = यथोचितम्, विभज्य = विभागं कृत्वा, लम्भिताः = यथास्थानं, प्रयुक्ताः, विनियोगसत्क्रियाः= धनदानरूपसत्कारवन्तः, उपायः = सामादयः, सङ्घर्षम् = अन्योन्यस्पर्धाम्, उपेत्य= प्राप्य इव, परिबृंहितायतीः = प्रचितोत्तरकालाः, अर्थसम्पदः = धनसम्पत्तीः, अनारतं सततं, फलन्ति = साधयन्ति इत्यर्थः॥१९॥

समासः- विनियोग एव सत्क्रियां येषां ते विनियोगसत्क्रियाः। अर्थाः एव सम्पदः अर्थसम्पदः। परिवृहित आयतिर्यासां ताः परिबृहितायतयः, ताः॥१९॥

व्याकरणम्- लम्भिताः = लभि + क्तः। विभज्य = वि+भज् क्त्वा = ल्यप्। फलन्ति = फल्+लट् ॥१९॥

वाच्यान्तरम्- विनियोगसत्क्रियैरुपायैरर्थसम्पदः फल्यन्ते ॥१९॥

कोषः- 'सततानारताश्रान्तताविरतानिशम्' इत्यमरः। 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु' इत्यमरः॥१९॥

सारार्थः- दुर्योधनविहिताः सामदानदण्डभेदाः अभ्युदयपरिणामा भवन्तः परस्परस्पर्धा कुर्वन्त इव सकलश्रियः फलन्ति। न कुत्रापि ते विफला भवन्ति ॥१९॥

भाषार्थः- वह दुर्योधन हर एक विभागों में जो साम, दान, दण्ड, भेद उपाय करता है, ये एक दूसरे से स्पर्धा रखते हुए के समान भविष्य में उन्नतिशील