माधव निदान (मधुकोश व्याख्या व हिन्दी अनुवाद सहित)
Madhava Nidana with Madhukosha & Hindi Translation
माधवकर द्वारा
स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास (उद्गम)
पृष्ठ 116, कुल 404 में से
संदर्भ में पढ़ें( ९८ ) माधवनिदान । हिक्काका स्वरूप और निरुक्ति । मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लीहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् । सघोषवानाशु हिनस्त्यसून यत- स्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः ॥ ३ ॥ उदानवायु प्राणवायुके साथ मिलकर जब निकले तब मनुष्य हिंग हिंग ऐसा शब्द करे और कलेजा प्लीहा इनको मुखपर्यन्त खींच लावे ( इस स्थानमें मुखशब्द करके प्राण जल अन्न इनके बहनेवाले मार्ग जानने ) और मुखमें आनकर बडा शब्द निकले उसको वैद्यवर हिक्का ( हिचकी ) रोग कहे हैं । यह शीघ्र प्राणोंकी हरनेवाली होती है ॥ हिक्काके भेद और सम्प्राप्ति । अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा । वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि ॥ ४ ॥ वात कफसे मिलकर १ अन्नजा, २ यमला, ३ क्षुद्रा, ४ गम्भीरा और ५ महती ऐसे पांच प्रकारकी हिचकी रोगको प्रगट करे हैं ॥ हिक्काके पूर्वरूप । कण्ठोरसो गुरुत्वं च वदनस्य कषायता । हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च ॥ ५ ॥ कंठ और हृदय भारी रहे और बादीसे मुख कसैला रहे कूखमें अफरा रहे, यह हिचकीका पूर्वरूप जानना ॥ अन्नजाके लक्षण । पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः । हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् ॥ ६ ॥ अन्न और पानीके बहुत सेवन करनेसे वात अकस्मात् कुपित हो ऊर्ध्वगामी होकर मनुष्यके अन्नजा हिचकी प्रगट करे ॥ १ अत्र प्लीहो ह्रस्वकारवान् छन्दोऽनुरोधात् । २ हिनस्त्यसूनिति हिक्केति निरुक्तिः, पृषोदरादिना रूपसिद्धिः । हिगिति कृत्वा कम्पति शब्दायते इति हिक्केति शाब्दिकाः । ३ उक्तं च-प्राणादकान्नव हीनि स्रोतांसि विकृतोऽनिलः । हिक्काः करोति संरुध्य तासां लिङ्गं पृथक् शृणु ॥ इति ।