भारतकोश
मत्स्य महापुराण

मत्स्य महापुराण

Matsya Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished1,098 पृष्ठ

पृष्ठ 409, कुल 1098 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 409
* अध्याय ११८ *३९९
द्रष्टुर्दृष्ट्या हितमुदैः कुमुदैश्चन्द्रसन्निभैः।<br>तथा वह्निशिखाकारैर्गजवक्त्रोत्पलैः शुभैः॥ ४३<br><br>नीलोत्पलैः सकह्लारैर्गुञ्जातककसेरुकैः।<br>शृङ्गाटकमृणालैश्च करटै राजतोत्पलैः॥ ४४<br><br>जलजैः स्थलजैर्मूलैः फलैः पुष्पैर्विशेषतः।<br>विविधैश्चैव नीवारैर्मुनिभोज्यैर्नराधिप॥ ४५वह वनस्थली देखनेवालेकी दृष्टिको आनन्ददायक एवं चन्द्रमा-सरीखे उज्ज्वल कुमुद-पुष्पों तथा अग्निकी शिखाके सदृश एवं हाथीके मुखमें संलग्न उज्ज्वल उत्पल, नीले उत्पल, कह्लार, गुंजातक (घुँघुची), कसेरुक (कसेरा), शृङ्गाटक (सिंघाड़ा), कमलनाल, करट (कुसुम्भ) तथा चाँदीके समान उज्ज्वल उत्पलोंसे सुशोभित थी। इस प्रकार वह प्रदेश जल-कमल एवं स्थलकमल तथा मूल, फल और पुष्पोंसे विशेष शोभायमान था। नरेश्वर! वहाँ मुनियोंके खानेयोग्य अनेकों प्रकारके नीवार (तिन्नी) भी उगे हुए थे॥ ३३—४५॥
न तद्धान्यं न तत्सस्यं न तच्छाकं न तत् फलम्।<br>न तन्मूलं न तत् कन्दं न तत् पुष्पं नराधिप॥ ४६<br><br>नागलोकोद्भवं दिव्यं नरलोकभवं च यत्।<br>अनूपोत्थं वनोत्थं च तत्र यन्नास्ति पार्थिवः॥ ४७<br><br>सदा पुष्पफलं सर्वमजर्यमृतुयोगतः।<br>मद्रेश्वरः स ददृशे तपसा ह्यतियोगतः॥ ४८<br><br>ददृशे च तथा तत्र नानारूपान् पतत्रिणः।<br>मयूराञ् शतपत्रांश्च कलविङ्कांश्च कोकिलान्॥ ४९<br><br>तदा कादम्बकान् हंसान् कोयष्टीन् खञ्जरीटकान्।<br>कुररान् कालकूटांश्च खट्वाङ्गाँल्लुब्धकांस्तथा॥ ५०<br><br>गोश्वेदकांस्तथा कुम्भान्धार्तराष्ट्राञ्छुकांन्बकान्।<br>घातुकांश्चक्रवाकांश्च कटाकूण्टिट्टिभान् भटान्॥ ५१<br><br>पुत्रप्रियाँल्लोहपृष्ठान् गोचर्मगिरिवर्तकान्।<br>पारावतांश्च कमलान् सारिकाञ्जीवजी वकान्॥ ५२<br><br>लाववर्तकवार्ताकान् रक्तवर्त्मप्रभद्रकान्।<br>ताम्रचूदान् स्वर्णचूडाङ्कुकुटान् काष्ठकुक्कुटान्॥ ५३<br><br>कपिञ्जलान् कलविङ्कांस्तथा कुङ्कुमचूडकान्।<br>भृङ्गराजान् सीरपादान् भूलिङ्गाण्डिण्डिमान् नवान्॥ ५४<br><br>मञ्जुलीतकदात्यूहान् भारद्वाजांस्तथा चषान्।<br>एतांश्चान्यांश्च सुबहून् पक्षिसङ्घान् मनोहरान्॥ ५५नरेन्द्र! (यहाँतक कि) नागलोक, स्वर्गलोक, मृत्युलोक, जलप्राय स्थान तथा वनमें उत्पन्न होनेवाला ऐसा कोई भी अनाज, धान्य, शाक, फल, मूल, कन्द और फूल नहीं था, जो वहाँ विद्यमान न हो अर्थात् सभी प्राप्य थे। वहाँके वृक्ष ऋतुओंके अनुकूल सदा फूलों और फलोंसे लदे रहते थे। मद्रेश्वर पुरूरवाने अपनी तपस्याके प्रभावसे उस वनप्रान्तको देखा। राजाको वहाँ अनेकों प्रकारके रूप-रंगवाले पक्षी भी दीख पड़े। जैसे मोर, शतपत्र (कठफोरवा), कलविंक (गौरैया), कोयल, कादम्बक (कलहंस), हंस, कोयष्टि (जलकुकुट), खंजरीट (खिड़रिच), कुरर (कराँकुल), कालकूट (जलकौआ), लोभी खट्वाङ्ग (पक्षिविशेष), गोश्वेदक (हारिल), कुम्भ (डोम कौआ), धार्तराष्ट्र (काली चोंच और काले पैरोंवाले हंस), तोते, बगुले, निष्ठुर चक्रवाक, कटाकू (कर्कश ध्वनि करनेवाले विशेष पक्षी), टिटिहरी, भट (तीतर), पुत्रप्रिय (शरभ), लोहपृष्ठ (श्वेत चील्ह), गोचर्म (चरसा), गिरिवर्तक (बतख), कबूतर, कमल (सारस), मैना, जीवजीवक (चकोर), लवा, वर्तक (बटेर), वार्तीक (बटेरोंकी एक जाति), रक्तवर्त्म (मुर्गा), प्रभद्रक (हंसका एक भेद), ताम्रचूड (लाल शिखावाले मुर्गे), स्वर्णचूड (स्वर्ण-सदृश शिखावाले मुर्गे), सामान्य मुर्गे, काष्ठकुक्कुट (मुर्गेका एक भेद), कपिञ्जल (पपीहा), कलविंक (गौरैया), कुङ्कुमचूड (केसर-सरीखी शिखावाले पक्षी), भृङ्गराज (पक्षिविशेष), सीरपाद (बड़ा सारस), भूलिंग (भूमिमें रहनेवाले पक्षी), डिण्डिम (हारिल पक्षीकी एक जाति), नव (काक), मञ्जुलीतक (चील्हकी जातिविशेष), दात्यूह (जलकाक), भारद्वाज (भरदूल) तथा चाष (नीलकण्ठ)—इन्हें तथा इनके अतिरिक्त अन्यान्य बहुत-से मनोहर पक्षिसमूहोंको राजाने देखा॥ ४६—५५॥