पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

३१२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( १९) सू—ॐ ॥ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ॐ ॥ ३३ ॥ फलविशेषभावात्प्राप्तपदानामपि देवानां मध्वादि ष्वप्यधिकारं बादरायणो मन्यते । अस्ति हि प्रका शविशेषः । दिष्वनधिकारं जैमिनिर्मन्यते, किन्तु ' ज्योतिषि ' वसुत्वादिफलसा धनज्ञानेऽप्यर्थित्वासम्भवात् । सोऽपि कुतः ? 'ज्योतिषि' देवानां ज्ञा ने 'भावात् ' सर्वेषां वस्तूनां विषयतया अन्तर्भावात्फलसाधनज्ञान स्य सिद्धत्वादिति यावदिति वा सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ (१९) एवं देवैर्मोक्षेतरयोग्यफलानां प्राप्तत्वात् अयोग्यानां प्राप्तुम शक्यत्वात् मोक्षस्यापि ब्रह्मज्ञानित्वेन अर्थतो लब्धत्वादर्थित्वाभावेन तेषां कास्वपि विद्यासु अधिकाराभावे जैमिनिमतावलम्बिना समर्थि ते पुनरधिकारं समर्थयत्सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे—भावमिति ॥ फलवि शेषभावादित्यनेन सूत्रे पूर्वस्माद्भावादित्यस्य अनुवृत्तिः सूचिता। प्रा प्तपदानामिति । पद्यत इति पदं प्राप्यफलमात्रम् । अपीत्यनेन विशेषा र्थोऽपि तुशब्दोऽप्यर्थः । अपिश्च यद्यपितथाऽपीत्यर्थे इत्युक्तं भवति । देवानामिति सूत्रे शेषोक्तिः । मध्वादिष्वित्यनुवृत्तपदानुवादः । अत्र आदिशब्देन मोक्षतदितरफलार्थाशेषब्रह्मकर्मविद्या गृह्यन्ते । 'अधि कारं' अधिकारभावमिति । अनेन 'भावं' इत्यस्यार्थ उक्तः । मन्यत इति शेषोक्तिः । अस्तीत्यस्य कर्तृसापेक्षत्वात् तं दर्शयति—प्रकाशवि शेष इति । ज्ञानातिशय इत्यर्थः । हिशब्दो यत इत्यर्थे। तथा चेत्थं यो जना—बादरायणस्तु भगवान् देवानां मध्वाद्यशेषविद्यासु अधिकार भावं मन्यते । न च प्राप्तफलत्वात्तत्र अर्थित्वाभावो दोषः । यद्यपि दे वाः प्राप्तपदाः ब्रह्मज्ञानित्वात्सिद्धमोक्षतदितरफलाः प्राप्तुमशक्यायो ग्यफलाश्च । तथाऽपि प्राप्तपदानामपि देवानां मध्वादिविद्यासूक्तोपा सनाकर्मकरणाभ्यां फलविशेषभावात्स्वस्वयोग्यस्य ज्ञानमात्रेण असा ध्यस्य मोक्षफले अतिशयस्य भावात् सिद्धेरर्थित्वसंभवात् । न च फ लेऽतिशयस्य सिद्धत्वेन तत्रार्थित्वसंभवेऽपि तत्साधनविद्यानां नित्य सिद्धत्वात् विद्याविचारस्य ज्ञानार्थत्वात् तत्रार्थित्वासम्भव इति वा च्यम् । 'हि 'यतो भगवदितरेषां निरुपचरितसार्वज्ञ्याभावात् विद्या विचारेण 'प्रकाशविशेषः' ज्ञानविशेषः 'अस्ति ' सम्भवतीति । अ नेन सूत्रवृत्तिर्दर्शिता । अत्र बादरायणपदं पूजार्थम् ॥