पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ८. सू - ३३. ] दीपिकासहितम्. ३१३ ( २० ) यावत्सेवापरे तत्त्वे तावत्सुखविशेषता । सम्भवाच्च प्रकाशस्य परमेकमृते हरिम् ॥ तेषां सामर्थ्ययोगाच्च देवानाम्प्युपासनम् ॥ सर्वं विधीयते नित्यं सर्वयज्ञादिकर्म च । इति स्कान्दे । ( २१ ) उक्तफलाधिकारमात्रं जैमिनिमतमतो न तन्मत विरोधः । ( २० ) ननु तत्तद्विद्योक्तोपासनकर्मकरणाभ्यां तत्तद्विद्योक्तफलाद् न्यदपि फलं प्रकाशविशेषश्च देवानां भवतीत्येतत् कुतो ज्ञायते इत्या- शङ्कां परिहर्तुमुक्तार्थे हिशब्दसूचितां स्मृतिं दर्शयति—यावदिति ॥ क्रियत इति शेषः । स्वार्थे तल् । भावभवित्रोरभेदविवक्षया वा । सि- द्ध्यत्यस्येति शेषः । चो हेतुसमुच्चये । यद्वा—आद्यश्चः प्रकाशस्य चे- ति सम्बध्यते । फलसमुच्चायकश्चायम्, असम्भवसमुच्चये च । सम्भ- वादित्यावर्तते । तथा च ‘परे तत्त्वे’ परमात्मस्वरूपे ‘असौ वा आ- दित्यः’ ( छां. ३-१-१० ) इत्यादिनोक्ते तद्विषये ‘देवानां’ देवैर्वस्वा- दिभिः ‘यावत्’ यावदधिकं ‘सेवा’ ‘एषां सेवा’ इत्युक्ता श्रवणादिरूपो- पासना क्रियते ‘तावत्’ तावदधिकं तेषां ‘सुखविशेषता’ स्वर्गापवर्गा- दिसुखेऽतिशयः स्वस्वयोग्यो ज्ञानमात्रेण साध्यः सिद्ध्यति । यतोऽतः ‘परं’ स्वतन्त्रं हरिमेकमृतेऽन्येषां ‘प्रकाशस्यासम्भवात्’ निरुपचरित- सार्वज्ञ्याभावात् । अत एव विद्याविचारेण साध्यस्य प्रकाशस्य ज्ञानवि- शेषस्य सम्भवात्, अत एवार्थित्वस्य सम्भवात्तेषां देवानां ‘सामर्थ्य- योगात्’ सामर्थ्यसम्भवाच्च विद्वत्तासम्भवाच्चापि प्राप्तपदानाम्पि ‘दे- वानां’ देवैः ‘सर्वमुपासनं’ सर्वविद्योक्तोपासनं सर्वयज्ञादिकर्म च ‘नित्यं’ नियमेन ‘विधीयते’ श्रुतिषु कर्तव्यत्वेन बोध्यत इति योज- ना । चः समुच्चये । अप्रकाशस्येति पाठे निरुपचरितसार्वज्ञ्याभावस्ये- त्यर्थः । तदा प्रकाशस्य चशब्देन ग्रहणम् । सम्भवादित्यस्य सिद्ध- त्वात् सत्त्वादित्यर्थद्वयम् । पाठद्वयेऽप्यन्येषामिति शेषः । एकशब्दो ऽवधारणार्थो विरिञ्चस्यापि वर्ज्यत्वनिवारकः स्कान्दे उक्तमिति शेषः । अतः फलविशेषभावादस्ति हि प्रकाशविशेष इत्यनयोर्नासि- द्धिरिति वाक्यशेषः ॥ ( २१ ) नन्वस्त्वेवमसम्भवादित्युक्तयुक्तिपराभवः । तथापि देवा ४०