पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ८. सू - ३३. ] दीपिकासहितम्. ३१३ ( २० ) यावत्सेवापरे तत्त्वे तावत्सुखविशेषता । सम्भवाच्च प्रकाशस्य परमेकमृते हरिम् ॥ तेषां सामर्थ्ययोगाच्च देवानाम्प्युपासनम् ॥ सर्वं विधीयते नित्यं सर्वयज्ञादिकर्म च । इति स्कान्दे । ( २१ ) उक्तफलाधिकारमात्रं जैमिनिमतमतो न तन्मत विरोधः । ( २० ) ननु तत्तद्विद्योक्तोपासनकर्मकरणाभ्यां तत्तद्विद्योक्तफलाद् न्यदपि फलं प्रकाशविशेषश्च देवानां भवतीत्येतत् कुतो ज्ञायते इत्या- शङ्कां परिहर्तुमुक्तार्थे हिशब्दसूचितां स्मृतिं दर्शयति—यावदिति ॥ क्रियत इति शेषः । स्वार्थे तल् । भावभवित्रोरभेदविवक्षया वा । सि- द्ध्यत्यस्येति शेषः । चो हेतुसमुच्चये । यद्वा—आद्यश्चः प्रकाशस्य चे- ति सम्बध्यते । फलसमुच्चायकश्चायम्, असम्भवसमुच्चये च । सम्भ- वादित्यावर्तते । तथा च ‘परे तत्त्वे’ परमात्मस्वरूपे ‘असौ वा आ- दित्यः’ ( छां. ३-१-१० ) इत्यादिनोक्ते तद्विषये ‘देवानां’ देवैर्वस्वा- दिभिः ‘यावत्’ यावदधिकं ‘सेवा’ ‘एषां सेवा’ इत्युक्ता श्रवणादिरूपो- पासना क्रियते ‘तावत्’ तावदधिकं तेषां ‘सुखविशेषता’ स्वर्गापवर्गा- दिसुखेऽतिशयः स्वस्वयोग्यो ज्ञानमात्रेण साध्यः सिद्ध्यति । यतोऽतः ‘परं’ स्वतन्त्रं हरिमेकमृतेऽन्येषां ‘प्रकाशस्यासम्भवात्’ निरुपचरित- सार्वज्ञ्याभावात् । अत एव विद्याविचारेण साध्यस्य प्रकाशस्य ज्ञानवि- शेषस्य सम्भवात्, अत एवार्थित्वस्य सम्भवात्तेषां देवानां ‘सामर्थ्य- योगात्’ सामर्थ्यसम्भवाच्च विद्वत्तासम्भवाच्चापि प्राप्तपदानाम्पि ‘दे- वानां’ देवैः ‘सर्वमुपासनं’ सर्वविद्योक्तोपासनं सर्वयज्ञादिकर्म च ‘नित्यं’ नियमेन ‘विधीयते’ श्रुतिषु कर्तव्यत्वेन बोध्यत इति योज- ना । चः समुच्चये । अप्रकाशस्येति पाठे निरुपचरितसार्वज्ञ्याभावस्ये- त्यर्थः । तदा प्रकाशस्य चशब्देन ग्रहणम् । सम्भवादित्यस्य सिद्ध- त्वात् सत्त्वादित्यर्थद्वयम् । पाठद्वयेऽप्यन्येषामिति शेषः । एकशब्दो ऽवधारणार्थो विरिञ्चस्यापि वर्ज्यत्वनिवारकः स्कान्दे उक्तमिति शेषः । अतः फलविशेषभावादस्ति हि प्रकाशविशेष इत्यनयोर्नासि- द्धिरिति वाक्यशेषः ॥ ( २१ ) नन्वस्त्वेवमसम्भवादित्युक्तयुक्तिपराभवः । तथापि देवा ४०

विशेषाच्छूद्रस्यापि 'अह..." Wait, what word in Sanskrit means "of them"? Wait! Is it: 'अमीषां'? No. 'अपि'? Wait, look at L6: Is that 'अ' and 'ह'? Wait! Look at the letter before 'अ': There is an apostrophe / single quote: ' Then: अ Then: ह Wait, is there a dot below or above? Wait, could it be 'अह' as in 'अह' (particle)? Or could it is 'अङ्ग'? Wait, look at the glyph for 'ह' in L20: 'गृह्यं' or 'कथं' or 'इति भावः'? In भावः, no ह. Look at 'आह' in L7: 'आ' followed by 'ह'. Compare the 'ह' in 'आह' (L7, L11, L15) with the character at the end of L6: In 'आह' (L7): vertical, horizontal, curve down to the left, then a hook to the right. At the end of L6: vertical, horizontal, curve down to the left, then a hook to the right! IT IS EXACTLY THE LETTER 'ह'! So it is definitely 'अह'! Wait, is there an anusvara? There is a tiny smudge above it, or is it 'अह'? It looks like 'अ

[ अधि - ९. सू - ३४. ] दीपिकासाहितम्. ३१५ हारेत्वा शूद्र' ( छा. ४-२-३. ) इति पौत्रायणोक्तेर धिकार इति । शूद्रस्य द्विजातिभ्यः 'अविशेषात्' विशेषाभावात् । ननु न मनुष्य त्वं वेदविद्याधिकारोपयोगि, किन्तु विशिष्टबुद्ध्यादिमत्त्वमेवेत्यतोऽप्या ह—अविशेषादिति । शूद्रस्य विशिष्टबुद्ध्यादिमत्त्वेऽपि अन्येभ्यः 'अ विशेषात्' विशेषाभावादित्यर्थः । एवमविशेषाख्ययुक्तिमभिधाय शू द्रस्य वेदविद्याधिकारादर्शनात्, अनधिकार इत्यतो लिङ्गदर्शनमाह- पौत्रायणोक्तेरिति ॥ छान्दोग्ये पौत्रायणस्य वैदिकसंवर्गविद्याध्ययनो क्तेर्दर्शनादित्यर्थः । ननु पौत्रायणाख्य पुरुषस्य शूद्रत्वमेव कुत इत्य तः तज्ज्ञापकमाह—अहहारे त्वा शूद्रेति । पौत्रायणोक्तेरिति । पौत्रा यणं प्रति रैक्वोक्तेस्तत्कर्तृकसम्बोधनादेवेत्यर्थः । नन्वधिकाराभावेऽ पि पौत्रायणो वेदविद्यां विचारयामासेति किं न स्यादित्यतोऽप्याह- पौत्रायणोक्तेरिति । पौत्रायणं प्रति रैक्वेण निस्पृहेण मुनिना संवर्गवि द्योपदेशादित्यर्थः । अनधिकारिणं प्रति मुनेरुपदेशासम्भवात् । पौत्रा यणस्य अर्थाच्छ्रुतावधिकारोक्तेश्चेति वा योजना । अधिकार इत्यन न्तरमतो विरोध इत्यनुकृष्यते । तस्योक्त इत्यनेनान्वयः । अनेनोक्त न्यायेन उक्तार्थे श्रुत्यादिप्रमाणविरोधाक्षेपात् पूर्वेणास्याक्षेपिकी सङ्ग तिः, वेदविद्याधिकाराख्यो विषयः, सयुक्तिकपूर्वपक्षश्च दर्शितो भ वति ॥ छान्दोग्ये चतुर्थाध्याये संवर्गप्रकरणे हीत्थमाख्यायिका—पौत्रा यणो नाम राजा प्रासादाग्रे निशायां शयानोऽभूत् । तदा प्रासादोप रि हंसपक्षिणोऽगमन् । उपरिपततां परस्परं वार्तां कुर्वतां तेषां मध्ये द्वावग्रगामिनावास्ताम् । तत्रैक एकमुवाच । किमिति ? अरे पौत्राय णीयं तेजस्त्वं मागमः । तत्सम्बन्धे तदीयं तेजस्त्वां दहेदिति । एव मुक्तो परो हंसः कमित्याक्षेपवचनेन राजानमनादृत्य रैक्वमुनिमेव प्रशशंस । तच्छ्रुत्वा परितप्तमना राजा तल्पादुत्थितस्त्वरया स्वसार थिमाहूय रैक्वगवेषणायादिदेश । स तत्र तत्र रैक्वमन्विष्यन् नाविदमिति प्रथममागतः। पुनस्तल्लक्षणोक्तिपूर्वकं राज्ञा तन्मार्गणाया दिष्टः पुनरन्विष्य क्वचित्प्रदेशे रैक्वमवलोक्य पुना राजानं प्रत्येत्या ह—रैक्वमविदमिति यथावृत्तमवदत् । तदा राजा स्वसारथिवच नेन रैक्वमुनिस्थानं निश्चित्य तस्मात्तत्त्वं विवदिषुर्गुरुदक्षिणां गृही

३१६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( २ ) अत आह— सू—ॐ ॥ शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि ॥ॐ॥३४॥ नासौ पौत्रायणश्शूद्रः, शुचाऽऽद्रवणमेव शूद्रत्वम् । त्वा तत्समीपं जगाम । अथ द्वारि शकटस्याधस्तात् स्थितं रैक्वं दृ ष्ट्वा सम्बोध्य दक्षिणां निवेद्य मह्यं विद्यां ब्रूहीत्युवाच । तदा तं पौत्रा यणं परो लोकविलक्षणो रैक्वः प्रत्याचख्यौ । किमिति ? अहहारेत्वा शूद्रेत्यादि । अत्र अहेतिसम्बोधनं, हार इत्वेति भिन्नपदत्वे विसर्गलो पे गुणे हारेत्वेति भवति । तथा च हेशूद्र हारः कण्ठमालाख्यं भूषणं इत्वा रथः । तत्त्वप्रदीपरीत्या शकटो वा । गोभिस्सह तवास्त्वित्यर्थः हारेत्वानावित्येकपदत्वपक्षे द्विवचनस्य एकवचनादेशो वा आकारो देशो वा कर्तव्यः । प्रत्येकं च अस्तु इति क्रियासम्बन्धः ॥ ( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति—अत इति ॥ अविशेषाख्ययु क्तेः श्रवणसूत्रेनिराकरिष्यमाणत्वात्, पूर्वपक्ष्युक्तलिङ्गदर्शनस्य अन्यथोपपत्तिप्रदर्शनाय प्रवृत्तस्य तदाद्रवणादित्यस्य अन्वययोग्या र्थाकांक्षोत्थापकं सूत्रस्य फलितार्थं दर्शयति—नेति । ‘असौ’ रैक्वे ण सम्बोधितः पौत्रायणो ‘न शूद्रः’ जात्या शूद्रो न, किन्तु क्षत्रिय इ त्यर्थः । तर्हि कथमस्य शूद्रेति सम्बोधितत्वं युज्यते रूढ्यभावादित्य तो योगादेवेत्याशयेन तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तप्रदर्शकं तदाद्रवणादिति सूत्रांशं सावधारणंमत्वा व्याचष्टे-शुचेति । 'शुचा' शोकेन रैक्वं क्षत्तारं वा प्रत्याशुगमनमेव 'शूद्रत्वम्' शूद्रेतिसम्बोधने निमित्तं, नतु जाति रित्यर्थः । अनेन तदा द्रवणादित्यस्य सूत्रे शूद्रत्वमित्यध्याहृतेन शूद्रेति सम्बोधितत्वरूपार्थबोधकेन पदेनान्वयः सूचितः । तथाच न सम्बोध नानुपपत्तिरिति नेदं शूद्रस्य वेदविद्याधिकारे लिङ्गमित्यतो न शूद्रस्य वेदविद्याधिकार इति नञावृत्त्या अन्वयः । एवेत्यनेन अयं शूद्रशब्दः शुचाद्रवणाच्छूद्र इति नैरुक्त एव, न तु ‘शुचेर्दश्च’इत्युणादिसूत्रेण रप्र त्यये धातोश्चदीर्घे चकारस्य दकारादेशे च निष्पन्नो रूढ इत्युक्तं भव ति । पौत्रायण इत्यनेन बुद्धिस्थपरामर्शकेदंशब्दार्थः शुचेत्यनेन प्रागुक्त वाचिसौत्रद्वितीयतच्छब्दार्थः, त्वप्रत्ययेन निमित्तार्थकपञ्चम्यर्थश्च दर्शितः । सूत्रकारस्य सदा सर्वज्ञत्वेन शुगस्येत्युक्तिः । भाष्ये ‘सः’ इ ति श्रुत्यनुसारेण असाविति परोक्षेणोक्तिश्च युक्ता ॥

[ अधि - ९. सू - ३४. ] दीपिकासहितम्. ३१७ ( ३ ) ' कम्वर एनमेतत्सन्तम् ' ( छा. ४-१-३. ) इत्यनादर श्रवणात् । ( ४ ) ' स ह संजिहान एव क्षत्तारमुवाच ' ( छा. ४-१-५. ) ( ३ ) कस्मान्निमित्तादस्य शोक इत्यस्योत्तरतया प्रवृत्तंशुगस्य त दनादरश्रवणादितिसूत्रखण्डं व्याचष्टे—कम्वरइति ॥ कं उ अरे इति प दच्छेदः । ' अरे ' हंसएतद्वचनंकमेनमुद्दिश्यात्थ ' सन्तं ' निर्दुष्टं ' स युग्वानं ' सशकटं रैकमित्येवेत्यर्थः । उ इतिनिपातः , अस्यनिन्दार्थः । अस्मिन् राज्ञि वक्तुमननुरूपमिदं , एवं वक्तुं रैक एव योग्य इत्यर्थः । 'एतत्सन्तं' निन्द्यं सन्तमात्थेत्यर्थः तत्त्वप्रदीपे अभिहितः । 'एतत्सन्तं' अत्र सन्तमिति वा । इत्यनादर श्रवणादिति । अनादरो निन्दा । तथा च इत्येवंरूपस्य हंसकृतानादरबोधकवाक्यस्य हंसात् स्वानादरवाक्य स्य वा श्रवणादित्यर्थः: श्रवणादित्यनन्तरं प्राप्तयेतिशेषः । अस्य शुचे त्यनेनान्वयः ॥ ( ४ ) ननु श्रुतानादरस्यापि राज्ञः कुतः शोकोत्पत्तिः ज्ञायते । न च प्रत्यक्षात्तन्निश्चयः । अनादरश्रवणरूपपरबुद्धेरप्रत्यक्षत्वेन ततः शो कोत्पत्तेरप्रत्यक्षत्वात् । न च कारणानुमानात् कार्यानुमितिः । कारण स्य कार्याविनाभावाभावादित्यतः प्रवृत्तं ' सूच्यते हि ' इति सूत्रशेषं व्याचष्टे—सहेति ॥ हेत्याश्चर्ये । ' सः ' श्रुतानादरः पौत्रायणः ' सञ्जि हान एव ' शयनीयादुत्तिष्ठन्नेव ' क्षत्तारं ' सारथिं प्रति रैक्वगवेषणा योवाचेति श्रुत्यर्थः । इति सूच्यते हीति । इत्येतद्वाक्यार्थान्यथानुपप त्त्या ज्ञातेन रैक्वे व्यासक्तमनस्कत्वेन कार्येण तत्कारणं शुगस्य ' सूच्य ते ' ज्ञायत इत्यर्थः । कारणस्य कार्याविनाभावाभावेऽपि कार्यस्य का रणाविनाभावस्यावश्यं भावादिति भावः । अस्य तदनादरस्य श्रव णात् प्राप्तया शुचाऽऽद्रवणमेवेति पूर्वेणान्वयः । शोकेनाद्रवणाख्यानि मित्तपरिज्ञानं च रैक्वमुनेः सार्वज्ञ्यादुपपद्यते । तदुक्तं छान्दोग्य भाष्ये— राजा पौत्रायणः शोकाच्छूद्रेति मुनिनोदितः । प्राणविद्यामवाप्यास्मात्परं धर्ममवाप्तवान् ॥ इति ॥ ' शोकात् ' शोकेनाऽऽद्रवणादित्यर्थः । अथवा—शोकशब्दोपप दात् आङ्पूर्वकात् ' अतसातत्यगमने ' इत्यस्मात् क्विपि रूपमेतत् तथात्वे यत इति शेषः । ननु सूत्रे तद्द्रवणादित्येतावता पूर्त्तौ आङ्प्रश्ले

३१८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] इति सूच्यते हि ॥ ३४ ॥ (५) सू-ॐ ॥ क्षत्रियत्वावगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात्॥ॐ॥३५॥ षः किमर्थ इति चेत्-न, श्रुतौ शूद्रेतिवक्तव्यत्वेऽपि शोकाधिक्यज्ञापना- र्थं शूद्रेति ऊकाररूपो यो दीर्घस्वरः श्रुतः तदर्थव्यक्त्यर्थत्वात् । न च शू- गद्रेतिवक्तव्ये श्रुतौ शूद्रेत्युक्तिः कथमिति वाच्यम् । 'तस्माद्रुग्द्रावणात् रुद्रः' ( ) इति श्रुतौ गकारस्य दकारादेशेन यथाप्रयोगस्त- थोपपत्तेः । अतएव तत्त्वप्रदीपे तृतीयस्य तृतीयोऽतिशयार्थत्वादित्युक्त- म् । 'रुजं द्रावयते' इति श्रुताविवोपपत्तेश्च । अनेन—शुचा 'आद्रव- णात्' रैक्वं प्रति शीघ्रगमनादेव निमित्तादस्य पौत्रायणस्य शूद्रत्वं शू- द्रेति सम्बोधितत्वम्, न तु वर्णावरत्वात् । शुक शोकश्चास्य तदनाद- रश्रवणादासीत् । तदिति श्रुत्युक्तपरामर्शः । क्रियाकर्तृभावषष्ठ्यर्थः । तथा च 'तस्य अनादरश्रवणात्' हंसकृतानादरश्रवणात् इत्यर्थः । त- त्त्वप्रदीपरीत्या तस्माद्धंसात् स्वानादरश्रवणादित्यर्थः । मध्यमपदलो- पी समास इति केचित् । ननु श्रुतानादरस्यापि कुतः शोकोत्पत्तिर्ज्ञा- यते, परबुद्धेः शोकपदोक्तदुःखानुभवस्य अप्रत्यक्षत्वादित्यत उक्तं— सूच्यते हीति । 'हि' यस्मात् 'सह' इति वाक्यार्थानुपपत्त्या ज्ञातेन तद्व्यग्रमनस्कत्वाख्य कार्येण तत्कारणं शुगस्य 'सूच्यते' ज्ञायते । त- स्मात् अतो न शूद्रेति सम्बोधनं शूद्रस्य वेदाधिकारे लिङ्गमिति नैत- द्वलाच्छूद्रस्य वेदविद्याधिकार इति भावः इति सूत्रार्थ उक्तो भवति॥ (५) ननु शूद्रशब्दोऽयं कुतो यौगिकोऽङ्गीक्रियते, रूढार्थ एव किं न स्यात् । योगरूढ्योर्मध्ये रूढेरेव प्राबल्यात् । तथा च पौत्राय- णनिदर्शनेनैव शूद्रस्य वेदविद्याधिकारसिद्धिरित्याशङ्कां परिहरत्सूत्र- मुपन्यस्य व्याचष्टे—क्षत्रियत्वेति॥ अत्र 'अयम्' इत्यतः प्राक् 'उत्त- रत्र' इति सौत्रपदं सम्बन्धनीयम् । श्रुतेनेति शेषः । तथा च उत्तरत्र रैक्वं प्रति पौत्रायणस्य आद्रवणात्, उत्तरत्र तत्प्रतिपादनानन्तरम् । यद्वा—शूद्रशब्देन सम्बोधनात् उत्तरत्र 'अयमश्वतरी रथः' इति श्रु- तेनेत्यर्थः । पौत्रायणेन दीयमानस्य रथस्य अन्यदीयत्वशङ्कानिरासा- य सूत्रे चैत्ररथेनेति भावप्रधानपदं प्रयुक्तम् । अन्यथा चित्ररथेनेत्ये- वावक्ष्यत् । तत्र चित्रश्चासौ रथश्च चित्ररथः तस्यार्थं चैत्ररथ इति वि- ग्रहमभिप्रेत्य प्रत्ययार्थं प्रदर्शयन् तद्व्याचष्टे—चित्ररथसम्बन्धित्वेने- ति । स्वाभाविकचित्ररथसम्बन्धित्वेनेत्यर्थः । अत्र रथमात्रमेव लिङ्गं,

[ अधि - ९, सू - ३५. ] दीपिकासहितम्. ३१९ ‘ अयमश्वतरी रथः ’ इति चित्ररथसम्बन्धित्वेन लि ङ्गेन पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वावगतेश्च । ( ६ ) रथस्त्वश्वतरीयुक्तश्चित्र इत्यभिधीयते । इति ब्राह्मे । चित्रपदं तु स्वरूपकथनार्थम् । यद्वा — अपूर्वरथयोगेन क्षत्रियत्वस म्भावनार्थं तत्पदम् । अथवा यदां रथित्वेनैव क्षत्रियत्वस्य निश्चयः, तदा सुतरां चित्ररथित्वेनेति सूचनार्थं तत्पदम् । यद्यपि ‘ अयमश्व तरीरथः ’ इत्यत्र चित्ररथमात्रश्रवणेऽपि न तत्सम्बन्धोऽस्य श्रूयते । तथापि तत्पूर्ववाक्ये ‘ हारेत्वा तवैव ’ इति षष्ठ्या इत्वाशब्दार्थरथस म्बन्धो गम्यत इति तस्याश्च रथसम्बन्धे श्रुतिरूपत्वात् युक्तमुक्तम् । चित्रो रथो यस्येति चित्ररथस्तस्य भावः चैत्ररथस्तेनेति व्याख्या नं तु भावेऽण् प्रत्ययस्य कल्प्यत्वात् श्रुतिभाष्यविरुद्धत्वाच्च अयुक्तम् । न च चैत्ररथेनेति सम्बन्धोक्तिमात्रेण कथमन्यदीयत्वशङ्कानिरास इ ति वाच्यम् । स्वतः प्राप्ततदीयत्वे बाधकाभावे तदीयत्वस्यैव स्वाभा विकत्वसम्भवे नैमित्तिकग्रहणायोगात् । ‘ स्वत्वाभावे धनायोगात् ’ इत्यादिन्यायप्राप्तत्वात् । रथेन लिङ्गादित्यनयोस्सामानाधिकरण्याय लिङ्गादिति पञ्चमीं व्यत्ययेन व्याचष्टे—लिङ्गेनेति । पौत्रायणस्येत्ये तत् अस्येत्यनुवृत्तपदस्य अर्थकथनम् । क्षत्रियत्वावगतेरित्यस्य शु चाऽऽद्रवणादेवाऽस्य शूद्रत्वं न तु रूढ्येति पूर्वेणान्वयः । चशब्दो लि ङ्गेनचेति सम्बध्यते । तेन ‘ बहुदायी ’ इत्यादिवाक्यशेषोक्तं लिङ्गं समुच्चीयते । लिङ्गस्य श्रुतितश्चरमत्वेन अनेकत्वेन च प्राबल्य सूचना य वा चशब्दः । एवं सूत्रेऽपि चशब्दो भिन्नक्रमः उक्तप्रयोजनकश्च । एवं च रूढेरेव प्राबल्येऽप्यत्र श्रुतानेकलङ्गरूपबाधकात् शूद्रशब्दस्य योगवृत्त्यङ्गीकार एव युक्त इति भावः । ‘ गर्दभादश्वायां जाता अश्व तर्यः ’ इति तत्त्वप्रदीपे । ‘ गर्दभीषु अश्वैर्जाता अश्वतर्यः ’ इति व्यास तीर्थीये । तद्युक्तो रथः अश्वतरीरथः तवदक्षिणात्वेन वर्तते इत्यर्थः । रैक्वं प्रति पौत्रायणवाक्यमेतत् ॥ ( ६ ) ननु श्रुतावश्वतरीरथशब्दप्रयोगात् सूत्रेऽपि तथैव प्रयोक्त व्ये कथं सूत्रकृत् चित्ररथशब्दं प्रयुङ्क्तेत्याशङ्क्य उभयोरर्थैक्यान्न वि संवाद इत्याशयेन तन्नाभिधानमाह—रथ इति ॥ तुशब्दो विशेषार्थो ऽवधारणे वा । अश्वतरीयुक्त एवेति सम्बध्यते । अत्र रथ इति वा

३२० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] (७) यत्र वेदो रथस्तत्र न वेदो यत्र नो रथः । इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ ३५ ॥ स्तत्वविशेषोक्तिरेव, न तु रथत्वस्यापि शक्यकोटिप्रवेशः । तथा च सूत्रे रथत्वप्रकारकबोधाय रथशब्दप्रयोग इति न तद्वैयर्थ्यमिति ध्ये यम् । इति ब्राह्मे उक्तत्वात् न श्रुतिसूत्रयोर्वैरूप्यमित्युपस्कारेणान्वयः॥ (७) एवं साक्षादेव स्वाभाविकरथेन पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वं प्रसाधि तम् । स्वाभाविकरथित्वेऽप्यस्य वर्णावरत्वं किं न स्यादित्यप्रयोजकत्व माशङ्क्य मैवं-आगन्तुकस्यापि रथस्य वेदं विनाऽयोगात् 'वेदस्य च संस्कारेति वक्ष्यमाणन्यायेन शूद्रेऽयोगात्' रथमात्रेण वेदानुमानद्वारा पौत्रायणस्य शूद्रत्वाभावसिद्धेरित्याशयेन रथेन वेदानुमाने व्यभिचा र शङ्कापरिहाराय आगमेनोभयव्याप्तिं दर्शयति- यत्रेति ॥ 'तत्र' त त्रैवेत्यर्थः। तेन यत्र वह्निः तत्रैवधूम इत्यादाविव वेदस्य व्यापकताला भः । अतएव व्यतिरेकप्रदर्शकांशे न वेद इति वेदाभावस्य प्रथममु क्तिः। स्मृतौ रथशब्देन आगन्तुकस्वाभाविकसाधारणरथमात्रस्य वि वक्षितत्वात्, समव्याप्त्यभिप्रायेण वा यत्र वेद इत्युक्तिः। अतएव टी कायां 'रथस्य वेदाविनाभावात्' इति रथस्य व्याप्यत्वमुक्त्वा 'वै दिकत्वमात्रे विद्यमानंरथित्वम्' इत्यनेन तस्य व्यापकत्वमुक्तम् । वस्तुतस्तु-यत्ररथस्तत्रवेद इति योजनायां नानुपपत्तिः । तथा च अनेन व्याप्तिनिश्चयात् न व्यभिचारशङ्केति यादृशतादृशरथमात्रेण वेदानुमानद्वारा शूद्रत्वाभावानिश्चयान्न पौत्रायणस्य वेदबाह्यवर्णी वरत्वं शङ्क्यमिति भावः । एतेन पूर्वपक्षिणा शूद्रेऽपि वेदाङ्गीकारान्न ते न शूद्रत्वाभावसाधनं युक्तमितिनिरस्तम्, तस्योत्तरसूत्रे निराकरिष्य माणत्वात् । न च ब्राह्मणादिसाधारणरथित्वेनास्य वैदिकत्वनिश्चये ऽपि तद्द्वारा अशूद्रत्वसिद्धावपि कथं क्षत्रियत्वनिश्चय इति वाच्यम् । रथित्वमात्रस्य वैदिकत्वव्याप्तत्वोक्त्या स्वाभाविकरथित्वस्य वैदिक विशेषक्षत्रियत्वव्याप्तत्वेनापि स्मृत्यभिप्रेतत्वात् । तस्य च कादाचित्क रथवति ब्राह्मणादावभावान्तेन साक्षादेव क्षत्रियत्वनिश्चयोपपत्तिः। न च 'अपलायनं च शूद्रस्य' इत्यनेन प्राप्तयोधृत्वान्यथानुपपत्त्या शूद्र स्य रथित्वप्रतीतेस्तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् । अपलायनेन योद्धृ त्वस्य पदातितयोपपत्त्या रथित्वानाक्षेपकत्वात् । ब्रह्मवैवर्ते इत्यस्य उक्तत्वादित्यध्याहारेण नासौ शूद्र इत्यनेनान्वय इति ज्ञायत इति

[ अधि - ९. सू - ३६. ] दीपिकासहितम्. ३२१ ( ८ ) सू—ॐ ॥ संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च ॥ॐ॥३६॥ ‘ अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापयीत ’ ( ) इत्यध्यापनार्थं संस्कारपरामर्शात् । शेषः अनेन—‘ आद्रवणात्’ सम्बोधनाद्वा ‘ उत्तरत्र ’ ‘ अयमश्वतरी रथः ’ ( छां. ४-२-२. ) इतिश्रुतेन ‘ चैत्ररथेन लिङ्गात् ’ लिङ्गेन स्वा भाविकरथेन लिङ्गेन बहुदायित्वादिलिङ्गेन चास्य पौत्रायणस्य क्षत्रि यत्वावगतेः। अस्मात् बाधकात्तादाद्रवणनिमित्तादेवास्य शूद्रत्वम्, न तु जात्याऽसौ शूद्रः । तथा रथेन वेदनिश्चयाच्च नासौ शूद्र इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( ८ ) यदुक्तं रथित्वलिङ्गेन पौत्रायणस्य क्षत्रियत्वावगमात्, न त ल्लिङ्गेन शूद्रस्य वेदाधिकारसिद्धिरिति । न तद्युक्तं—शूद्रस्यापि र थित्वसम्भवात् । न च रथस्य वेदव्याप्यत्वाच्छूद्रे च तदभावाद्रथ स्याप्यभाव इति वाच्यम् । शूद्रेऽपि वेदाधिकाराङ्गीकारादित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्यति—संस्कारेति ॥ अत्र ‘अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपन यीत् । तमध्यापयीत’ इति श्रुतौ ब्राह्मणस्यैवाध्ययने उपनयनापेक्षा, नान्येषामित्याशङ्कापरिहाराय प्रवृत्तं संस्कारपरामर्शादित्यंशं व्याच ष्टे—अष्टवर्षमिति । उपनयीतेत्यनन्तरं इत्युपनयनमुक्त्वेति शेषः।‘तं’ उपनीतं माणवकमात्मन आचार्यकरणकामोऽध्यापयीतेत्यर्थः । इतिश ब्दानन्तरं श्रुताविति शेषः। ‘ अन्यार्थवचनं परामर्शः ’ इत्याशयेन प रामर्शपदं व्याचष्टे—अध्ययनार्थमिति । अध्ययनाङ्गतयेत्यर्थः । अध्या पनवाक्यस्यापि ‘स्वाध्यायोऽध्येतव्यः’ (तै.आ.२-१५-१.) इति श्रुत्यनुरो धेन जीविकार्थोऽध्ययनविधिपरत्वादिति भावः। ‘संस्कारपरामर्शात् ’ उपनयनाख्यसंस्कारमात्रवचनादित्यर्थः । तच्छब्देनेति शेषः। न तु ब्रा ह्मणपरामर्श इतिमात्रशब्दार्थः। तथा च नोक्तशङ्कावकाश इति भावः। केचित्तु-श्रुतिगतब्राह्मणशब्दोऽत्र ब्रह्मज्ञानयोग्यत्रैवर्णिकपर इत्याहुः । तच्चिन्त्यम्, शङ्कासमाधानाननुगुणत्वात्। कुत एवं कल्प्यत इत्यतः स्मृ तावप्युपनयनाख्यद्वितीयजन्मवत एव सारण्यकवेदाध्ययनविधानादि त्याशयेन सूत्रे भाष्ये च ‘ वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्म ना ’ इति स्मृतिसमुच्चयार्थकश्चशब्दः प्रायोजि । सः परामर्शादित्यने नान्वेति। परामर्शाच्चेत्यनन्तरं अध्ययनस्य संस्कारसापेक्षत्वावगमादि ति शेषः ॥ ४१

३२२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] (९) ‘नाग्निर्न यज्ञो न क्रिया संस्कारो न व्रतानि शूद्रस्य’ इति पैङ्गिश्रुतौ संस्काराभावाभिलापाच्च । (१०) उत्तमस्त्रीणां तु न शूद्रवत् । ‘स पत्नीं मे पराधम’ इत्यादिष्वधिकारदर्शनात् । (११) संस्काराभावेनाभावस्तु सामान्येन ॥ (९) नन्वस्त्वध्ययनस्य उपनयनसंस्कारसापेक्षत्वं, तथापि न शू- द्रस्य वेदाध्ययनाभावसिद्धिः । शूद्रस्यापि संस्कारसम्भवादित्यतः प्रवृत्तं ‘तदभावाभिलापात्’ इति सूत्रखण्डं व्याचष्टे—नाग्निरिति । ‘अभिलापात्’ अभिधानादिति । अस्य सूत्रे अध्याहृतेन ‘न शूद्रस्य वेदाधिकारो, न वा तदविनाभूतं रथित्वम्’ इति साध्येनान्वयः । ‘अ- ग्निः’ श्रौतः स्मार्तश्च । ‘यज्ञः’ अग्निहोत्रादिः, दैवपित्र्यादियज्ञो वा । ‘क्रिया’ सन्ध्यावन्दनादिरूपा, उत्तरक्रिया वा । संस्कार उपनयना- दिः । ‘व्रतानि’ कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि ॥ (१०) नन्वेवं संस्काराभावेन वेदानधिकारश्चेदुत्तमस्त्रीणामपि त- त्प्रसङ्गः । संस्काराभावेऽपि तासामधिकारे शूद्रस्यापि तत्प्राप्तिरित्य- त आह—उत्तमैति ॥ तुशब्दो वेदद्रष्टृत्वाख्यविशेषद्योतकः। ‘संस्कारा- भावेनाभावः’ इत्याकृष्यते। अधिकारस्येति शेषः । उत्तमानां स्त्रिय इति विग्रहः, कर्मधारयो वा । तथा च शची यमी-ऊर्वश्याद्युत्तमस्त्रीणां शू- द्रवन्न संस्काराभावेन वेदविद्याधिकारस्याभावो वक्तव्यः। कुतः? ‘सप- त्नीं मे पराधम’ (मंत्रप्रश्न.१-१६.) इत्यादिविद्यासु तासां तद्दृष्टत्वेन अ- धिकारदर्शनादिति योजना । अत्र ‘सपत्नीम्’ इति प्रतीकग्रहणेन ‘स- पत्नी मे पराधम’’ पतिं मे केवलं कुरु, उत्तराऽहममुत्तरेदुत्तर उत्तरा- भ्यः’ इति समग्रवाक्या गृह्यते। शचीवाक्यमिदम् । हे भगवन् ‘मे सपत्नीं’ मदन्यां मत्पतिपाणिगृहीतीं ‘पराधम’ पराणुद् । मम पतिं ‘केवलं’ मय्येवासक्तं कुरु । ‘अहमुत्तराभ्यः’ सौन्दर्येणोत्कृष्टाभ्यः मदन्तराभ्यो वा स्त्रीभ्यः ‘उत्तरा’ उत्कृष्टा सती ‘उत्तरेत्’ प्रियोत्त- मैव ‘उत्तरे’ सपत्नीक्लेशादुत्तरेयमिति धुल्यर्थः । आदिपदेन ‘उदतीं पश्यवः सोम एकेभ्यः पवते, ( ) उद्वसौ सूर्यो अगात्’ (ऋ.१०-१५९-१०) इत्यादि देवमातृयमीपौलोम्यादिदृष्टानां ग्रहणम् ॥ (११) तर्हि संस्काराभावहेतोरुत्तमस्त्रीषु व्यभिचारस्स्यादित्यत आह—संस्कारेति ॥ अभावो वेदाधिकारस्य । तुशब्दः पूर्वोक्तन्याय-

: It has च्छ with an e-matra: च्छे! Is there a ra-phala? Look at the foot of छ: it's just the loop of छ! Wait, look at the top: it's just an e-matra! So it is च्छेदः! Wait, च्छेदः?! Wait, why च्छेदः कृत्स्न इति स्मृतेश्चास्य? Wait, is it च्छेदः कृत्स्न? Wait! Could it be: 'शूद्रः'? Wait, let's search: "कृत्स्न इति स्मृतेः" or "शूद्रः ... कृत्स्न"? Wait! What smriti is: "...छेदः कृत्स्न इति स्मृतेः"? Could it be: "शूद्रस्य वेदच्छेदः"? "कर्णयोः तप्तत्रपुजतुपरिपूर्णम्... जिह्वाच्छेदः... शरीरभेदः..."! Gautama Dharma Sutra 12.4-6: "अथ हास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणम् । उदाहरणे जिह्वाच्छेदः । धारणे शरीरभेदः ॥" JIHVA-CHHEDAH! YES! GAUTAMA DHARMA SUTRA: "उदाहरणे जिह्वाच्छेदः धारणे शरीरभेदः"!

३२४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( १३ ) सू—ॐ ॥ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ॐ ॥ ३७ ॥ 'नाहमेतद्वेद भो यद्गोत्रोयमस्मि' ( छा. ४-४. ) इ- तिसत्यवचनेन सत्यकामस्य शूद्रत्वाभावनिर्धारणे हारिद्रुमतस्य 'नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति' (छा.४-४.) ( १३ ) ननु शूद्रे संस्काराभावेन वेदविद्याधिकाराभावोक्तिरनुपप- न्ना । 'शूद्रं नोपनयेत' इति निषेधाभावेन तस्यापि संस्कारसम्भ- वात् । 'नाग्निर्न यज्ञः' इति श्रुतौ तु शूद्रस्य संस्काराभाव एवोच्यते न तु असौ न कार्य इति निषिध्यते । अतो न तद्विरोधोपीत्याशङ्कां प- रिहरत्सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे—तदभावेति ॥ 'इति सत्यवचनेन' वा- ङ्मनसयोरेकरूपयथार्थवचनेन तज्ज्ञापितेनार्जवेनेति यावत् । 'सत्य- कामस्य' तदाख्यस्य ऋषेः एतच्च पूर्वत्रोत्तरत्र च सम्बध्यते । 'सत्यव- चनेन सत्यकामस्य' इत्यादिना सूत्रे तच्छब्दो व्यस्तः अनेकविभक्तिकः बुद्ध्या विविच्योपवर्तते इत्युक्तं भवति । शूद्रत्वाभावनिर्धारणे चेत्यस्य नैतदब्राह्मण इत्यनेन सम्बन्धः । चोऽवधारणे । श्रुतावब्राह्मणमात्रस्य अ- नुपनयनाभिप्रायप्रतीतेस्तदनुसारेण ब्राह्मणत्वाभावेत्यनुक्त्वा शूद्र- त्वाभावेति तदभावपदव्याख्यानेन श्रुतौ ब्राह्मणशब्दो ब्राह्मण यो- ग्यत्रैवर्णिकपर इत्युक्तं भवति । एतद्वाक्यस्य यद्ययमब्राह्मणः शूद्रः स्यात्तर्ह्येतत्सत्यवचनं आर्जववचनं वाङ्मनसयोर्वैरूप्येण वचनं वि- वक्तुं नार्हेदिति विपक्षे तर्कोक्तिरूपतया, योऽब्राह्मणः स एवं वक्तुं नार्हति सत्यवचनहीन इति व्यतिरेकव्याप्त्युक्तिरूपतया वा शूद्रत्वा- भावनिर्णायकत्वम् । हरिद्रुमतोऽपत्यं हारिद्रुमतः गौतमः । तस्य प्रवृ- त्तेरिति । अस्य न तदभाव इति अध्याहृतपदेनान्वयः । तथा चेत्थं महावाक्ययोजना—सत्यकामस्य नाहमेतद्वेदेति सत्यवचनेन नै- तदब्राह्मणो विवक्तुमर्हतीति व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानेन बाधकतर्केण च शूद्रत्वाभावनिर्धारणे सत्येव तमनुमायैव तस्य सत्यकामस्योपनयन- संस्कारे 'हारिद्रुमतस्य' गौतमस्य 'प्रवृत्तेः' प्रवृत्तत्वात् न शूद्रस्य तदभावः संस्कारनिषेधाभाव इति । चो हेतुसमुच्चये । अनेन—सूत्रे तदिति व्यस्तं लुप्तविभक्तिकं पदं समस्तं च तन्त्रेणोपात्तम् । चश- ब्दोऽवधारणे भिन्न क्रमेण, न केवलं शूद्रस्य संस्काराभावः श्रुतिमा- त्रात्, किन्तु संस्कारनिषेधज्ञापकलिङ्गाच्चेति समुच्चये च । नेत्यस्ति ।

स्तीति भाव इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥Wait,निषेधोऽस्तीतिwith avagraha:निषेधोऽस्तीतिLine 13:छान्दोग्ये हीत्थमाख्यायिका—सत्यकामोनामऋषिः जबलाख्यांLine 14:मातरमुपेत्योवाच । किमिति ? अहं वेदाध्ययनार्थं आचार्यमुपगच्छेयंLine 15:तत्राध्ययनस्योपनयन संस्कारसापेक्षत्वात् उपनयनं विना ते मां ना-Line 16:ध्यापयेयुः, उपनयनं च गोत्राद्यवचने न कुर्युः अतोऽहं किंगोत्रोऽस्मिLine 17:तद्ब्रूदेति । एवमुक्ता जबला स्वपुत्रं सत्यकाममब्रवीत् —हे तात त्वंWait,स्वपुत्रंorस्वपुत्रं? It has anusvara: स्वपुत्रं. Line 18: यद्गोत्रोऽसीत्येतत् नाहं वेदेति । एवमुक्तः सत्यकामो गौतममुपेत्योवा-Line 19:च । किमिति ? हेभगवन् ब्रह्मचर्यार्थं त्वामुपेयमिति । एवमुक्तो गौत-Wait:हेभगव

३२६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] 'श्रवणे त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रपरिपूरणम् । अध्ययने जि- ह्वाच्छेदः । अर्थावधारणे हृदयविदारणम्' ( गौत- मधर्मे. १२-४..७. ) इति प्रतिषेधात् । ( १५ ) नाग्निर्न यज्ञश्शूद्रस्य तथैवाध्ययनं कुतः । केवलैव तु शुश्रूषा त्रिवर्णानां विधीयते ॥ इति स्मृतेश्च । ( १६ ) विदुरादीनां तु उत्पन्नज्ञानत्वात्कश्चि वधारणे ।' इति श्रुत्यनुसारार्धशब्दस्तदवधारणपरः । तथा च 'श्र- वणे त्रपुजतुभ्याम्' इति श्रुतौ शूद्रस्य वेदश्रवणाध्ययनार्थावधारणा- नां प्रतिषिद्धत्वादित्यर्थः । अस्य न तद्भाव इत्यनुषक्तसाध्येनान्वयः । अध्ययननिषेधाभाव इति तदर्थः । तथाचानिषिद्धत्वे सति विशिष्टबु- द्ध्यादिमत्त्वस्यैव वेदाधिकारप्रयोजकत्वेनाङ्गीकृतत्वात् तस्य च शूद्रे अभावान्न तस्य देवप्रतिबन्द्या वेदाधिकारो वाच्य इतिभावः । शूद्रेण वे- दश्रवणे कृते सति द्रुताभ्यां त्रपुजतुभ्यां वङ्गलाक्षाभ्यां तत्कर्णविवरपरि- पूरणं राजभटैः कार्यमिति श्रुत्यर्थः । शिष्टं सुगमः ॥ ( १५ ) श्रुतौ शूद्रेण श्रवणे कृते इत्यनुक्तेर्वर्णबाह्यविषयेयं श्रुतिः किं न स्यादित्याशङ्कानिवृत्यर्थे सूत्रेस्मृतेश्चेत्युक्तं, तां स्मृतिमुदाहरति-ने- ति ॥ यथा 'शूद्रस्य' शूद्रेण नाग्निस्सर्वथा आधातव्यः । पञ्चविधो यज्ञोऽपि नानुष्ठेयः । तथाऽध्ययनं कुतः भवेत् न कुतोऽपि । तर्हि तेना- नुष्ठेयं परलोकसाधनं किमिति पृच्छति—तु किन्विति । उत्तरमाह— केवलैवेति । भृतिरहितेत्यर्थः । त्रयश्च ते वर्णाश्च त्रिवर्णाः, तेषां ब्रह्मक्ष- त्रियवैश्यानामित्यर्थः । 'शुश्रूषा' परिचर्यैवेति सम्बन्धः । विधीयते । कार्यत्वेनेति शेषः । इति स्मृतेरित्यस्य शूद्रस्यैवाध्ययननिषेधावगमात् न तद्भाव इत्यध्याहृतेनान्वयः । तथा च स्पष्टस्मृतिबलात् श्रुतेरपि शू- द्रविषयत्वमेवेति भावः ॥ ( १६ ) ननु शूद्रस्य वेदार्थावधारणादेर्निषिद्धत्वे कथं विदुरादीनां वैदिकाऽर्थावधारणमस्ति । एवं संस्काररहितानां वेदानधिकारे कथं क्षत्रियः संस्काररहितः कर्णः निखिलाः श्रुतीरधिजगौ । न च वाच्य मसावपवादविषय इति । अविहितोपनयनत्वे सति निषिद्धाध्ययना- नां उत्तमस्त्रीतिर्यगादीनामेवापवादविषयत्वेन निषिद्धाध्ययनानां शू- द्राणां अतद्विषयत्वादित्यत आह—विदुरादीनामिति ॥ आदिपदेन ध-

[ अधि - १०. सू - ३८. ] दीपिकासहितम्. ३२७ विशेषः ॥ ३८ ॥ १०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) यदिदं किं जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् । र्मव्याधादयो गृह्यन्ते । तुशब्दो विशेषार्थः । तमेवाह—उत्पन्नज्ञानत्वा- दिति । जन्मान्तर एव वेदात्परम्परयोत्पन्नमपरोक्षज्ञानं येषां ते तथो- क्तास्तेषां भावस्तत्त्वम् । तस्मात् ‘कश्चित्’ असाधारणः इतरशूद्रा- दिभ्यो व्यावृत्तो विशेषः तेष्वस्तीत्यर्थः । यत इति शेषः । अतो न ‘नाग्निः’ इत्यादि निषेधविषयत्वं तेषां, किंतु अपवादविषयत्वमेवेति न तत्प्रतिबन्धेतर शूद्राणां वेदाधिकारः शङ्क्य इति भावः । सूत्रार्थ स्तु—शूद्रस्य श्रवणे ‘त्रपुजतुभ्याम्’ इति वेदश्रवणाध्ययनार्थावधा रणप्रतिषेधक श्रुतेः ‘नाग्निर्न यज्ञः’ इति स्पष्टं शूद्रस्यैव वेदाध्ययन निषेधकस्मृतेश्च न तस्य तदभावो वेदाध्ययननिषेधाभाव इति ॥ ९॥ ॥ इति अपशूद्राधिकरणम् ॥ १०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे वज्रनाम समन्वीयते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषया दिकं सूचयति-यदिदमिति ॥ अत्र त्रैवर्णिकानां वेदात् ब्रह्मज्ञानंमोक्ष दमिति पूर्वोक्तमयुक्तम् । यतो ‘यदिदम्’ इति श्रुतौ उद्यत वज्रज्ञानात् मोक्षः श्रूयत इति वाक्योपस्कारेण योजना । अनेन पूर्वाधिकरणे त्रैव र्णिकानां वेदात् ब्रह्मज्ञानं मोक्षदमिति यदभिप्रेतं तस्य चानन्दमयाधि करणे ‘नेतरः’ इत्यनेनोक्तस्य मोक्षजनकज्ञानविषयत्वस्य विष्णोरन्यत्रा क्षेपात् तेनास्य आक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । वज्रशब्दो विषय इति सूचितम् । वज्रश्रुतेः कुलिशे रूढिबलात् तथा ‘उद्यतायुधदोर्दण्डाः’ इत्यादिस्मृतौ ‘तेनेन्द्रो वज्रमुदयच्छत्’ ( ) इति श्रुतौ च आयुधे प्रसिद्धोद्यतत्वलिङ्गबलाच्चेन्द्रायुधमेवेदं वज्रमिति सयुक्ति कपूर्वपक्षः सूचितः । श्रुतौ प्राण इति सप्तम्यन्तं पदम् । स्थितमिति शेषः । प्राण इत्यस्य निमित्तसप्तमीत्वं वा विभक्तिविपरिणामं वा आ श्रित्य आवृत्त्या निःसृतमित्यनेनापि सम्बन्धः । यदित्यस्यावृत्तिरध्याहा रो वा । यदितिश्रवणात् तदिति लभ्यते । तथा चायं सिद्धान्ते श्रुत्य

३२८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । ( कठ. ६-२. ) इत्युद्यतवज्रज्ञानान्मोक्षः श्रूयते इति । ( २ ) अतोऽब्रवीत्— सू—ॐ ॥ कम्पनात् ॥ ॐ ॥ ३९ ॥ 'एजति' इति कम्पनवचनादुद्यतवज्रो भगवान्नेव । र्थः—'यत्किञ्च' यत्किञ्चित् दृष्टं श्रुतं यत्सर्वं जगत् 'प्राणे' प्राणाना न्निमित्तात् प्राणशब्दवाच्ये हरौ स्थितं प्राणान्निस्सृतं ततो जातं च तदिदं सर्वंजगत् 'यस्मादेजति' यत्प्रेरणया चेष्टते तन्महनीयत्वात् पूज्यत्वात् 'महत्' भीषयतीति भयं दुष्टानां भयङ्करं 'उद्यतं' सर्वप्र यत्नवत् 'उद्यतत्वं च प्रयत्नवत्त्वं' उत्पूर्वस्य यमेस्तदर्थत्वात्, इति चन्द्रिकोक्तेः । यत्नप्रियत्न इत्यस्येदं रूपं, उच्छब्द उत्कर्षवाचीत्यपि केचित् । 'वज्रं' दोषवर्जनात् अप्रियवर्जनाद्वा तच्छब्दवाच्यम् । एत द्ये 'विदुः' अपरोक्षतो जानन्ति ते 'अमृताः' मुक्ताः भवन्तीति । य द्वा—प्राण इति प्रथमान्तं पदं तथा च प्राणो मुख्यप्राणः । इदं दृष्टं किञ्चान्यच्छ्रुतं सर्वं जगच्च यस्मान्निस्सृतं यस्मादेजति च तदेतद्वज्रं ये विदुरित्यर्थः । अथवा—यदित्यस्यावृत्तिस्तत्र प्रथमस्य जगद्विशेष णत्वं, द्वितीयस्य मुख्यप्राणपरत्वम्, तृतीयस्य वज्रपरत्वम् । स इति लभ्यते । तस्य प्रथमान्तप्राणपदेनान्वयः । तथा च यत्किञ्चिज्जगत्स र्वं यद्यस्मान्निस्सृतं स मुख्यप्राणः । यस्मादेजति तद्वज्रं ये विदुरित्य र्थः । अत्र प्रथमव्याख्याने मुख्यप्राणस्य जगदन्तर्गतत्वेन भगवत्प्रेर्य त्वं द्वितीये जगत्साम्येन, तृतीये तु मुख्यप्राणस्यैव साक्षाद्भगवत्प्रेर्य त्वं जगतस्तु मुख्यप्राणप्रेर्यत्वमिति भेदः । पूर्वपक्षी तु इन्द्रायुधमेव वज्रपदेनोक्तम्, उद्यतत्वमुद्यमनकर्मत्वं तस्यैव लिङ्गमिति मन्यते ॥ (२) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्यव्याचष्टे—अत इति ॥ 'कम्पनवचनात्' इत्येतद्रूपात् सर्वजगच्चेष्टकत्ववचनादित्यर्थः । यद्वा—कम्पनस्य मु ख्यप्राणस्य एजतीतिकम्पनवचनाच्चेष्टकत्वोक्तेरित्यर्थः । वचनादिति त्यनेन कम्पनपदं तद्वचनपरमित्युक्तं भवति । न च श्रुतौ वाक्यभेदाङ्गी कारे कम्पकत्वं वज्रे नोच्यत इति वाच्यं । कम्पकत्वनिमित्तभयङ्करत्व स्य वज्रे अभिधानाद्वाक्यभेदायोगात् । उद्यतवज्र इति सूत्रे शेषोक्तिः

[ अधि - १०. सू - ३९. ] दीपिका सहितम्. ३२९ ( ३ ) ‘ को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ’ ( तै. २-७. ) इति हि श्रुतिः । ( ४ ) ‘ प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः ’ ( बृ. ६-४-१८. ) इति च। ( ५ ) नभस्वतोऽपि सर्वास्स्युः चेष्टा भगवतो हरेः । किमुतान्यस्य जगतो यस्य चेष्टा नभस्वतः ॥ इति च स्कान्दे । समन्वयसूत्रादनुवृत्तस्य तदित्यस्योद्देश्यवज्रपदानुसारान्प्राणपदानु- साराद्वाभगवानिति व्याख्यानं कृतम् । सावधारणं चैतत् । तेन तुशब्दा- र्थो दर्शितः । यद्यपिवज्रो भगवानवेत्येतावदेव वक्तव्यं, न तूद्यत इति व- ज्रविशेषणमपि। तथापि पूर्वपक्ष्युक्तो द्यतत्वलिङ्गस्य प्रबलवरस्वरूपोद्य- तत्वार्थतया सावकाशत्वज्ञापनाय उद्यतेत्युक्तम् ॥ ( ३ ) ननु श्रुतिलिङ्गाभ्यां पूर्वपक्षिते कथं लिङ्गमात्रेण निर्णय इ- त्यतो लिङ्गस्य निरवकाशत्वादेवेत्याशयेन श्रुतेः प्रथमद्वितीयव्याख्या- नानुसारेण वज्रे श्रुतस्य प्राणतदितरसाधारन्येन सामान्यतो जगच्चे- ष्टकत्वलिङ्गस्य विष्णोरन्यत्र निरवकाशत्वं श्रुत्यादर्शयति—कोहीति हिशब्दो हेतौ यत इत्यर्थे प्रसिद्धौ वा । अस्तीति शेषः । अतो लिङ्ग- स्य नान्यत्र सावकाशत्वं शङ्कयमिति वाक्यशेषः ॥ ( ४ ) यदा सामान्यतः सर्वजगच्चेष्टकत्वमेव विष्ण्वेकनिष्ठं तदा किमु वक्तव्यं श्रुतेः तृतीयव्याख्यानरीत्या वज्रे श्रुतस्य सर्वजगत्प्रवर्त- कप्राणचेष्टकत्वलिङ्गस्य विष्ण्वेकनिष्ठत्वं जगच्चेष्टकत्वस्य सर्वथान्या- त्रायोगादिति भावेन तत्र श्रुतिं दर्शयति—प्राणस्येति । चोयस्मादि- त्यर्थे । पूर्वश्रुतिसमुच्चये वा । श्रुतिरित्त्यनुषज्यते । उक्तलिङ्गस्य अन्य- त्र निरवकाशत्वं ज्ञापयतीति वाक्यशेषः । यद्वा--यत् जगत्प्रवर्तक प्राणचेष्टकत्वादिलिङ्गं कम्पनादित्यनेन अभिसंहितं, तस्य विष्णुनिष्ठ- त्वासिद्धिपरिहाराय तत्र श्रुतिं प्रमाणयति—प्राणस्येति । ‘ प्राणस्य ’ सर्वचेष्टकमुख्यप्राणस्य ‘ प्राणं ’ प्रकृष्टचेष्टकत्वरूपप्राणत्वप्रदं ‘ उत ’ तथा ‘ चक्षुषश्चक्षुः ’ दर्शनकरणत्वरूपचक्षुष्ट्वप्रदं परमात्मानं ये विदु- स्ते ब्रह्म ‘निचिक्युः’ प्राप्नुयुरिति वाजसनेय श्रुत्यर्थः ॥ ( ५ ) श्रुतेः प्रथमव्याख्यायामपि कैमुत्यव्यक्तीकरणाय श्रुत्युक्तप्रा- णचेष्टकत्वं हेतूकृत्य प्रवृत्तां स्मृतिमाह—नभस्वत इति ॥ ‘ अपि ’ ज- गत्प्रेरकस्यापि ‘ नभस्वतो ’ वायोर्यदा सर्वाः चेष्टाः ‘ भगवतो ’ ज्ञा ४२

दं चेति वज्रशब्दस्य विष्णौ गौणत्वोक्तिविरोध इति वाच्यम्"! GENIUS! That makes 1000% sense! Let's look at the letters again: व (va) - ज्र (jra) - व (va) - द् (d) - भ (bha) - य (ya) - दं (daṁ) = "वज्रवद्भयदं"! It is so clear now!

Let's check line 26: "शब्दस्य विष्णौ गौणत्वोक्तिविरोध इति वाच्यम् । तत्र तद्वाक्यस्य"

Let's check line 27: "यथाकथञ्चित् ब्रह्मपरत्वसिद्धिरित्यत्रैव तात्पर्यात् । ब्रह्मपरत्वस्य गौ-"

Let's check line 28: "ण्यापि सिद्धेः गौणत्वे तात्पर्याभावात् । अत्र तु समन्वयसूत्रप्रति-"

Let's check line 29: "ज्ञातमुख्यार्थत्वाय तात्पर्यतो योगरूढ्योरेवोक्तत्वात् । सूत्रार्थस्तु"

Let's check line 30: "स्पष्टः ॥ १० ॥"

Let's check line 31: "॥ इति कम्पनाधिकरणम् ॥"

Wait, let's re-verify lines 29-30: Line 29: "ज्ञातमुख्यार्थत्वाय तात्पर्यतो योगरूढ्योरेवोक्तत्वात्

[ अधि - ११. सू - ४०. ] दीपिकासहितम्. ३३१ ११. अधिकरणम् ॥ ( १ ) हृदय आहितं ज्योतिः परमात्मेत्युक्तम् । तत्र ' योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः ' ( बृ. ६-३- ७. ) इति । अत्र ' उभौ लोकावनु सञ्चरति ' ( बृ. ६-३-७. ) इति वचनाज्जीव इति प्रतीयेत इति । ११. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे उभयत्रप्रसिद्धज्योतिर्नाम समन्वीयते । श्रुत्यादि सङ्गतिं विषयादिकं च दर्शयति—हृदय इति ॥ यद्धृदये ' आहितं ' निहितं ' ज्योतिः ' तच्छब्दवाच्यं स परमात्मेति ज्योतिर्नये अभिहित मित्यर्थः । ततः किमित्यत आह—तत्रेति । ज्योतिर्विषय इत्यर्थः । इ तिशब्दात्परं श्रूयत इति शेषः । ततोऽपि किमित्यत आह—अत्रेति । एतद्वाक्य इत्यर्थः । श्रुतं ज्योतिरित्यनुषज्यते । तथा चात्र श्रुतं ज्यो तिः तच्छब्दवाच्यो ज्ञानात्मको जीव एवेति प्रतीयते । कुतः ? ' सस मानस्सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति ' इतिवचनात् इत्यादिजीवलिङ्गा विधायिवाक्यशेषादिति योजना । अनेन ' हृद्यन्तर्ज्योतिः ' इति वा जसनेयवाक्योक्तज्योतिषो विष्णुत्वाक्षेपमुखेन पूर्वोक्तस्यापि तदाक्षे पातेनास्याक्षेपिकी सङ्गतिः उक्ता भवति । वाजसनेयोक्तं ज्योतिर्विष यः, जीव एवेदं ज्योतिरिति पूर्वपक्षश्च सूचितः । वाजसनेयके हि अयं पुरुषः ' किंज्योतिः ' किंज्ञानसाधनः जीवस्य ज्ञानसाधनं किमिति जनकेन पृष्टो याज्ञवल्क्यः ' आदित्यज्योतिस्सम्राडिति हो वाच ' ( बृ. ६-३- २. ) इत्यनेन हे 'सम्राट् ' सार्वभौम जनकराज आदित्याख्यज्ञानसाधनकोऽयं पुरुष इत्युवाच । एवंक्रमेण प्रश्नोत्तराभ्यां जाग्रद्दशायामादित्यचन्द्राग्निवाचां मध्ये पूर्वपूर्वास्तमये उत्तरो

३३२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( २ ) अत उच्यते— सू—ॐ ॥ ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ॐ ॥ ४० ॥ 'विष्णुरेव ज्योतिर्विष्णुरेवात्मा विष्णुरेव ब्रह्म विष्णु रेव बलं विष्णुरेव यशो विष्णुरेवानन्दः' इति दर्श नाच्चतुर्वेदशिखायाम् । ज्योतिर्विष्णुरेव । ( ३ ) 'प्राज्ञेनात्मना अन्वारूढ उत्सर्जद्याति' (बृ. ६-३-३५.) सोऽयमात्मेत्यर्थः । तस्य महिमानमाह—स इति ॥ 'सः' आत्मा पर मात्मा 'समानः' अविकारः सदैकरूपः सन् 'उभौ लोकौ' भूलोक द्युलोकौ जाग्रत्सुषुप्ती वा प्रतिजीवमादाय तमनुसञ्चरतीत्यर्थः । पूर्व पक्षी तु आत्मपदं स इति पदं च जीवपरं उभयलोकसञ्चरणमपि क र्माधीनं विवक्षितं, तच्च लिङ्गं कर्मवशात्तस्यैवेति मन्यते ॥ ( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य दर्शनपदोक्तश्रुत्युदाहरणपूर्वकं व्या चष्टे—अत इति ॥ 'विष्णुरेव ज्योतिः....विष्णुरेवानन्दः' इति च तुर्वेदशिखायामिति 'दर्शनात्' विष्णुरेव मुख्यतो ज्योतिश्शब्दित इ ति उक्तत्वात् 'ज्योतिः' तच्छब्दवाच्यो विष्णुरेव, न जीव इत्यर्थः । विष्णुरेवेत्यनेन तद्वित्यनुवृत्तस्य अर्थः उक्तः । श्रुत्यर्थस्तु स्पष्टः । वि शेषस्तु—बलं बलप्रदः । 'स वै बलं बलिनां चापरेषाम्' इति च भा गवते । 'विष्णुरेव यशः' 'तस्य नाम महद्यशः' (महाना. १-१०.) इति श्रुतिरिति तत्त्वप्रदीपे अभिहितम् । ब्रह्मादिशब्दवज्ज्योतिश्शब्दोऽपि विष्ण्वेकनिष्ठ इति ज्ञापनाय समग्रवाक्योदाहरणम् । अतएव श्रुतावे वकारः ॥ ( ३ ) ज्योतिर्विष्णुश्चेत्तर्ह्युभयलोकसञ्चरण लिङ्गविरोध इति शङ्काम पि सौत्रदर्शनपदोक्तश्रुत्या परिहरति-प्राज्ञेनेति ॥ 'इति वचनात्' इति वाजसनेयश्रुतिवाक्यात् 'तस्यापि' परमात्मनोऽपि लोकसञ्चरणमस्त्ये वेत्यर्थः। न केवलं जीवस्येत्यपेरर्थः । न तदभाव इत्येवशब्दार्थः । तथा च लिङ्गं सावकाशमिति न तद्विरोध इति भावः । शारीर आत्मा जीवो मरणकाले 'प्राज्ञेन' प्रकर्षेण आसमन्तात् ज्ञेन प्रज्ञएव प्राज्ञः, तेन वा परमात्मना 'अन्वारूढः' अधिष्ठितो जीवमारुह्य गच्छति भगवानि ति बृहद्भाष्योक्तेः तद्वाहनभूतः 'उत्सर्जन्' प्राक्तनदेहमुत्सृजन् देहा न्तरं लोकान्तरं च 'याति' गच्छतीति वाजसनेयश्रुत्यर्थः । सूत्रार्थ