पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ९. सू - ३४. ] दीपिकासाहितम्. ३१५ हारेत्वा शूद्र' ( छा. ४-२-३. ) इति पौत्रायणोक्तेर धिकार इति । शूद्रस्य द्विजातिभ्यः 'अविशेषात्' विशेषाभावात् । ननु न मनुष्य त्वं वेदविद्याधिकारोपयोगि, किन्तु विशिष्टबुद्ध्यादिमत्त्वमेवेत्यतोऽप्या ह—अविशेषादिति । शूद्रस्य विशिष्टबुद्ध्यादिमत्त्वेऽपि अन्येभ्यः 'अ विशेषात्' विशेषाभावादित्यर्थः । एवमविशेषाख्ययुक्तिमभिधाय शू द्रस्य वेदविद्याधिकारादर्शनात्, अनधिकार इत्यतो लिङ्गदर्शनमाह- पौत्रायणोक्तेरिति ॥ छान्दोग्ये पौत्रायणस्य वैदिकसंवर्गविद्याध्ययनो क्तेर्दर्शनादित्यर्थः । ननु पौत्रायणाख्य पुरुषस्य शूद्रत्वमेव कुत इत्य तः तज्ज्ञापकमाह—अहहारे त्वा शूद्रेति । पौत्रायणोक्तेरिति । पौत्रा यणं प्रति रैक्वोक्तेस्तत्कर्तृकसम्बोधनादेवेत्यर्थः । नन्वधिकाराभावेऽ पि पौत्रायणो वेदविद्यां विचारयामासेति किं न स्यादित्यतोऽप्याह- पौत्रायणोक्तेरिति । पौत्रायणं प्रति रैक्वेण निस्पृहेण मुनिना संवर्गवि द्योपदेशादित्यर्थः । अनधिकारिणं प्रति मुनेरुपदेशासम्भवात् । पौत्रा यणस्य अर्थाच्छ्रुतावधिकारोक्तेश्चेति वा योजना । अधिकार इत्यन न्तरमतो विरोध इत्यनुकृष्यते । तस्योक्त इत्यनेनान्वयः । अनेनोक्त न्यायेन उक्तार्थे श्रुत्यादिप्रमाणविरोधाक्षेपात् पूर्वेणास्याक्षेपिकी सङ्ग तिः, वेदविद्याधिकाराख्यो विषयः, सयुक्तिकपूर्वपक्षश्च दर्शितो भ वति ॥ छान्दोग्ये चतुर्थाध्याये संवर्गप्रकरणे हीत्थमाख्यायिका—पौत्रा यणो नाम राजा प्रासादाग्रे निशायां शयानोऽभूत् । तदा प्रासादोप रि हंसपक्षिणोऽगमन् । उपरिपततां परस्परं वार्तां कुर्वतां तेषां मध्ये द्वावग्रगामिनावास्ताम् । तत्रैक एकमुवाच । किमिति ? अरे पौत्राय णीयं तेजस्त्वं मागमः । तत्सम्बन्धे तदीयं तेजस्त्वां दहेदिति । एव मुक्तो परो हंसः कमित्याक्षेपवचनेन राजानमनादृत्य रैक्वमुनिमेव प्रशशंस । तच्छ्रुत्वा परितप्तमना राजा तल्पादुत्थितस्त्वरया स्वसार थिमाहूय रैक्वगवेषणायादिदेश । स तत्र तत्र रैक्वमन्विष्यन् नाविदमिति प्रथममागतः। पुनस्तल्लक्षणोक्तिपूर्वकं राज्ञा तन्मार्गणाया दिष्टः पुनरन्विष्य क्वचित्प्रदेशे रैक्वमवलोक्य पुना राजानं प्रत्येत्या ह—रैक्वमविदमिति यथावृत्तमवदत् । तदा राजा स्वसारथिवच नेन रैक्वमुनिस्थानं निश्चित्य तस्मात्तत्त्वं विवदिषुर्गुरुदक्षिणां गृही