पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १०. सू - ३८. ] दीपिकासहितम्. ३२७ विशेषः ॥ ३८ ॥ १०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) यदिदं किं जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् । र्मव्याधादयो गृह्यन्ते । तुशब्दो विशेषार्थः । तमेवाह—उत्पन्नज्ञानत्वा- दिति । जन्मान्तर एव वेदात्परम्परयोत्पन्नमपरोक्षज्ञानं येषां ते तथो- क्तास्तेषां भावस्तत्त्वम् । तस्मात् ‘कश्चित्’ असाधारणः इतरशूद्रा- दिभ्यो व्यावृत्तो विशेषः तेष्वस्तीत्यर्थः । यत इति शेषः । अतो न ‘नाग्निः’ इत्यादि निषेधविषयत्वं तेषां, किंतु अपवादविषयत्वमेवेति न तत्प्रतिबन्धेतर शूद्राणां वेदाधिकारः शङ्क्य इति भावः । सूत्रार्थ स्तु—शूद्रस्य श्रवणे ‘त्रपुजतुभ्याम्’ इति वेदश्रवणाध्ययनार्थावधा रणप्रतिषेधक श्रुतेः ‘नाग्निर्न यज्ञः’ इति स्पष्टं शूद्रस्यैव वेदाध्ययन निषेधकस्मृतेश्च न तस्य तदभावो वेदाध्ययननिषेधाभाव इति ॥ ९॥ ॥ इति अपशूद्राधिकरणम् ॥ १०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे वज्रनाम समन्वीयते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषया दिकं सूचयति-यदिदमिति ॥ अत्र त्रैवर्णिकानां वेदात् ब्रह्मज्ञानंमोक्ष दमिति पूर्वोक्तमयुक्तम् । यतो ‘यदिदम्’ इति श्रुतौ उद्यत वज्रज्ञानात् मोक्षः श्रूयत इति वाक्योपस्कारेण योजना । अनेन पूर्वाधिकरणे त्रैव र्णिकानां वेदात् ब्रह्मज्ञानं मोक्षदमिति यदभिप्रेतं तस्य चानन्दमयाधि करणे ‘नेतरः’ इत्यनेनोक्तस्य मोक्षजनकज्ञानविषयत्वस्य विष्णोरन्यत्रा क्षेपात् तेनास्य आक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । वज्रशब्दो विषय इति सूचितम् । वज्रश्रुतेः कुलिशे रूढिबलात् तथा ‘उद्यतायुधदोर्दण्डाः’ इत्यादिस्मृतौ ‘तेनेन्द्रो वज्रमुदयच्छत्’ ( ) इति श्रुतौ च आयुधे प्रसिद्धोद्यतत्वलिङ्गबलाच्चेन्द्रायुधमेवेदं वज्रमिति सयुक्ति कपूर्वपक्षः सूचितः । श्रुतौ प्राण इति सप्तम्यन्तं पदम् । स्थितमिति शेषः । प्राण इत्यस्य निमित्तसप्तमीत्वं वा विभक्तिविपरिणामं वा आ श्रित्य आवृत्त्या निःसृतमित्यनेनापि सम्बन्धः । यदित्यस्यावृत्तिरध्याहा रो वा । यदितिश्रवणात् तदिति लभ्यते । तथा चायं सिद्धान्ते श्रुत्य