पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ३. सू - १३. ] दीपिकासहितम्. ९३१ ( ६ ) 'पठेद्वेदानथार्थानधीयीताथ विचार्य ब्रह्म विन्देत्' इति कौषारवश्रुतिः ॥ १२ ॥ * ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) मू--ॐ ॥ नाविशेषात् ॥ ॐ ॥ १३ ॥ न सामान्येनाधिकारो देवादिनाम् । ( २ ) अथ पुमर्थसाधनान्यर्थो धर्मो ज्ञानमित्युत्तरोत्तरम् । ( ६ ) अध्ययनवतो वैदिकब्रह्मज्ञानेऽधिकार इति यत्स्मृत्या सिद्धं तत्र श्रुतिं चाह—पठेदिति ॥ 'वेदान् पठेत' गुरूच्चारणमनूच्चारयेत् । 'अथ' अनन्तरं 'अर्थान्' वेदार्थान् 'अधीयीत' गुरुमुखाज्जानीया त् । अथैवं श्रवणोपासनानन्तरं 'ब्रह्म विचार्य' मत्वा ध्यात्वा च 'अथ विन्देत्' अपरोक्षतो जानीयात् । अथ प्राप्नुयादित्यर्थः । इति चेति चः पूर्वोक्तस्मृतिसमुच्चये । श्रुतिश्चेत्यन्वेति । अध्ययनवतामेव वैदिक ब्रह्मविद्याधिकार इत्यर्थमाहेति शेषः ॥ २ ॥ ॥ इति असार्वत्रिकाधिकरणम् ॥ —:*:- ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे ज्ञानाधिकारे तारतम्यं समर्थ्यते । तारतम्य कल्पकाभावात् सर्वेषां अविशेषेण ज्ञानाधिकार इति पूर्वपक्षे सिद्धा न्तसूत्रं पठति—नेति ॥ अत्राधिकार इत्यनुवर्तते । अविशेषादित्यनु वर्तते । नाविशेषादित्येकपदं च । देवादिनामिति शेष इति भावेन सू त्रं व्याचष्टे—नेति । साम्येत्यावर्तते । तत्र द्वितीयस्य साम्यप्रसङ्गादि त्यर्थः । देवादिनामिति । 'देवानां' ऋषिगन्धर्वाणां मनुष्याणां च न साम्येनाधिकारः, तथा तेषां प्रत्येकमपि न साम्येनाधिकार इत्यर्थः । अनेन—देवादिनां ज्ञाने अधिकारः 'अविशेषात्' साम्येन न, कुतः ? तथासति 'अविशेषात्' ज्ञानेऽपि साम्यप्रसङ्गात् । किन्तु 'नाविशे षात्' तारतम्येनेति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( २ ) ज्ञानाधिकारतारतम्ये न केवलं युक्तिः प्रमाणमित्याशयेन श्रु तिं चाह—अथेति ॥ आरम्भे अथशब्दः । पुरुषार्थो मोक्षः । तथा च 'अर्थो' वित्तं 'धर्मः' सुकृतं 'ज्ञानं' ब्रह्मदर्शनमित्येतानि त्रीणि पूर्व पूर्वं उत्तरोत्तरमपेक्ष्य पुमर्थसाधनानीत्यर्थः । तत्रार्थस्य धर्मज्ञानद्वारा