पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[Header] ९३० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ]

सू—ॐ ॥ अध्ययनमात्रवतः ॥ ॐ ॥ १२ ॥ (५) अवैष्णवस्य वेदेऽपि ह्यधिकारो न विद्यते । गुरुभक्तिविहीनस्य शमादिरहितस्य च ॥ न च वर्णाधरस्यापि तस्मादध्ययनान्वितः । ब्रह्मज्ञाने तु वेदोक्ते ह्यधिकारी सतां मतः ॥ इति ब्रह्मतर्के । कारप्रयोजकविशेषणं वक्तव्यम्, न च तदस्तीति भावेनाक्षिपति-कस्ये ति । अर्थित्वाद्यतिरिक्तस्य केन विशेषणेन युक्तस्य अधिकारः ? न केनापि युक्तस्येत्यर्थः । कस्याधिकार इति प्रयोगेन वक्ष्यमाणसूत्रापे क्षितसम्बन्धिपदं प्रदर्शितं भवति । एतच्चोद्यपरिहाराय सूत्रं पठति— अध्ययनेति । मात्रशब्दः कार्त्स्न्यर्थः । तथा च यथाशक्त्यखिलवेदाध्य यनरूपविशेषणवत इत्यर्थः । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे—मात्रशब्दः कार्त्स्न्येऽ वधारणे च । तथा च साङ्गवेदाध्ययनवतः सफलाध्ययनवतः अश क्तौ च यथा सम्भवं वेदाध्ययनवत इति । भवतीति ज्ञानाधिकार इ ति सम्बन्धः ॥ (५) ननु यद्यध्ययनवतां ज्ञानाधिकारः तर्हि ‘विभागः’ इत्युक्ति भङ्गस्स्यात् । सर्वैरपि वेदस्याध्येतुं शक्यत्वादित्यत आह—अवैष्णव स्येति ॥ विष्णुभक्तिविहीनस्येत्यर्थः । अपिः वैदिकेऽपीति समुच्चये , वेदोक्तेऽपि तर्हि अवैष्णवस्यापीति वा । 'हि' यस्मात् । नञो द्विर्ग हणं सर्वत्र सम्बन्धं ज्ञापयति । अथ वा—शूद्रस्य तन्त्रेऽधिकारस त्त्वात् पृथङ्निषेधः । आद्यश्चस्समुच्चये । द्वितीयाऽवधारणे । वर्णाध रः शूद्रः । अपिस्समुच्चये । 'वेदोक्ते तु' वेदजन्य एव ब्रह्मज्ञाने । त न्त्रोक्ते त्वध्ययनानपेक्षेति तुशब्दाभिप्रायः । तृतीयोऽपिः भिन्नक्रमः विष्णुभक्तिरूपविशेषणसमुच्चयार्थः । हिशब्दपाठे पुनः हिशब्दः प्रसि द्धौ, सज्जनसम्मतहेतुत्वद्योतको वा । तस्मादित्यस्य यस्मादध्ययने भगवद्भक्तिमतामेवाधिकारो नान्येषां, तस्मादध्ययनान्वितो ब्रह्मज्ञानेऽ धिकारीति युक्तमित्यन्वयः । इतीति शेषः। न चाभक्तस्यानधिकारित्वे चतुर्मुखस्य विरोचनाध्यापने कथं प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । अभक्ताना मनधिकारितया तदध्ययनस्य वैफल्यमेवेति ज्ञापनायाध्यापनोपपत्तेः। अत एव तत्त्वप्रदीपे अध्ययनवत इत्येतत् सफलाध्ययन इति व्याख्या तम् । इति ब्रह्मतर्क इति । सूत्रकृदुक्तमुक्तमिति वाक्यशेषः ॥