पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - २. सू - ११. ] दीपिकासहितम्. ९२९ नवकोट्यो हि देवानां तेषां मध्ये शतस्य तु । सोमाधिकारो वेदोक्तो ब्रह्मणी द्वे शताधिके ॥ यथा तथैवासङ्ख्येयाः प्रजास्तासु कियान् जनः । ज्ञानाधिकारी संप्रोक्तो विष्णुपार्देकसंश्रयः ॥ इति वचनात्सुखापेक्षासाम्येऽपि विभाग इष्यतेऽधि कारार्थम् ॥ ११ ॥ ( ४ ) कस्याधिकारः ? षां मध्ये 'शतस्य तु' शतसङ्ख्याकदेवगणस्यैव 'सोमाधिकारः' सो मरसद्रव्यकयागाधिकार इत्यर्थः । सोमपानाधिकार इति वा । न के वलं शतस्यैव, किन्तु शताधिकयोरपि अधिकारोऽस्तीत्याह—ब्रह्मणी इति । विष्णुचतुर्मुखाख्यपरापरे ब्रह्मणी इत्यर्थः । यथाशब्दः शतस्येत्य तः प्राग्योजनीयः । अत्यन्तसाम्ये एवशब्दः । प्रजाः सन्तीति शेषः । कियान् जन इति जात्यैकवचनम् । अयोग्यजनव्यावृत्त्यर्थमाह—वि ष्ण्विति । वचनादित्यनेन शतवदित्यंशः, सुखापेक्षासाम्येऽपीत्यनेना नुवृत्ततुशब्दश्च सर्वेषां निर्दुःखानन्दरूपपुरुषार्थापेक्षासाम्येऽपीत्यर्थत या व्याख्यातः । इति वचनान्न सर्वेषां ज्ञानाधिकारः, किन्तु ज्ञानाधि कारार्थं शतवद्विभागः 'इष्यते' अङ्गीक्रियते इति योजना । अनेन— 'शतवत्' शतस्येव यथा खलु नवकोटीनां देवत्वसाम्येऽपि न तेषां साधारण्येन सोमाधिकारः किन्तु परापरब्रह्मद्वयाधिकशतस्येति वि भाग एव, तथा 'शतवद्वचनात्' शतशब्दयुक्तनवकोट्य इति व चनात् 'तु' अपि सर्वेषां पुरुषार्थापेक्षासाम्येऽपि न ज्ञानाधिकारः, किन्तु तदर्थं ज्ञानाधिकारार्थं 'शतवद्विभागः' पुरुषविभागोऽङ्गीकार्य इति सूत्रार्थ उक्तो भवति । सोमाधिकारिशतदेवास्तु तत्त्वप्रदीपेऽभि हिताः । तेषामयं सङ्ग्रहश्लोकः— प्रधानवायुर्मरुतोऽश्विनौ च वस्वर्करुद्राः पितरो गुरुश्च । द्यावापृथिव्यावृभवोऽपि विश्वे देवाः शतं सोमसवाधि [ कारिणः ॥ इति । अत्र पितृपत्नीनां त्रित्वं, अश्विनोर्द्वित्वं, सहस्रऋभूणामेकत्वं च विवक्षितम् ॥ (४) ननु यद्यर्थित्वादिसाम्येऽपि न सर्वेषामधिकारः, तर्हि कस्याप्य सौ नस्यात् । यदिकेषां चिदधिकारोऽस्ति तर्ह्यर्थित्वाद्यतिरिक्तमधि ११७