रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 563, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ें| ५०४ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
करने लगे पर अपनी प्रशंसा सुनकर शत्रुघ्न ने शील के मारे लजा कर अपना शिर नीचे कर लिया ॥ २७ ॥
उपकूलं स कालिन्द्याः पुरीं पौरुषभूषणः ।
निर्ममे निर्ममोऽर्थेषु मथुरां मधुराकृतिः ॥ २८ ॥
अन्वयः— पौरुषभूषणः अर्थेषु निर्ममः मधुराकृतिः कालिन्द्याः उपकूलं मथुरां पुरीं निर्ममे ।
उपेति । पौरुषभूषणः अर्थेषु विषयेषु निर्ममो निस्पृहः मधुराकृतिः सौम्यरूपः स शत्रुघ्नः कालिन्द्या यमुनाया उपकूलं कूले । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । मथुरां नाम पुरीं निर्ममे निर्मितवान् ।
भाषार्थ— तब महापराक्रमी विषयों में ममता रहित और प्रियदर्शन शत्रुघ्न ने यमुना के तट पर मथुरा नाम की नगरी बसाई ॥ २८ ॥
या सौराज्यप्रकाशाभिर्बभौ पौरविभूतिभिः ।
स्वर्गाभिष्यन्दवमनं कृत्वेवोपनिवेशिता ॥ २९ ॥
अन्वयः— या सौराज्यप्रकाशाभिः पौरविभूतिभिः स्वर्गाभिष्यन्दवमनं कृत्वा उपनिवेशिता इव बभौ ।
येति । या पूः शत्रुघ्नः शोभनो राजा यस्याः पुरः सा सुराज्ञी । सुराज्ञ्या भावः सौराज्यं तेन प्रकाशाभिः प्रकाशमानाभिः पौराणां विभूतिभिरैश्वर्यैः स्वर्गस्याभिष्यन्दोऽतिरिक्तजनः तस्य वमनमाहरणं कृत्वोपनिवेशितोऽवस्थापितेव बभौ । अत्र कौटिल्यः—"भूतपूर्वमभूतपूर्वं जनपदं परदेशप्रवाहेण स्वदेशाभिष्यन्दवमनेन वा निवेशयेत्" इति ।
भाषार्थ— शत्रुघ्न को अच्छा राजा पा जाने के कारण उस मथुरापुरी के लोग प्रकाशशील नागरिक ऐश्वर्यों से ऐसे धनी और सुखी हो गए मानो स्वर्ग में जन-संख्या बढ़ जाने के कारण वहाँ के कुछ लोग यहाँ लाकर बसा दिये गये हों ॥ २९ ॥
तत्र सौधगतः पश्यन्यमुनां चक्रवाकिनीम् ।
हेमभक्तिमतीं भूमेः प्रवेणीमिव पिप्रिये ॥ ३० ॥
अन्वयः— तत्र सौधगतः ( सः ) चक्रवाकिनीं यमुनां हेमभक्तिमतीं भूमेः प्रवेणीं इव पश्यन् पिप्रिये ।
तत्रेति । तत्र मथुरायां सौधगतो हर्म्यारूढः स चक्रवाकिनीं चक्रवाकवतीं