भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 566, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 566

पञ्चदशः सर्गः ५०७

तेजस्वी भरत लक्ष्मण और शत्रुघ्न इन तीनों भाइयों ने भी अपनी-अपनी पत्नियों के साथ सम्बन्ध करके दो दो पुत्र उत्पन्न किये ॥ ३५ ॥

शत्रुघातिनि शत्रुघ्नः सुबाहौ च बहुश्रुते ।
मथुराविदिशे सून्वोर्निदधे पूर्वजोत्सुकः ॥ ३६ ॥

**अन्वयः—**पूर्वजोत्सुकः शत्रुघ्नः बहुश्रुते शत्रुघातिनि सुबाहौ च सून्वोः मथुरा विदिशे च निदधे ।

शत्रुघातिनीति । पूर्वजोत्सुको ज्येष्ठप्रिय शत्रुघ्नो बहुश्रुते शत्रुघातिनि सुबाहौ च तन्नामकयोः सून्वोर्मथुरा च विदिशा च ते नगर्यौ निदधे । निधाय गत इत्यर्थः ।

**भाषार्थ—**शत्रुघ्न अपने बड़े भाइयों से मिलने के लिए बहुत आतुर थे इसलिए उन्होंने शत्रु-संहारक अपने दो पुत्र सुबाहु और बहुश्रुत को क्रमशः मथुरा और विदिशा का राज्य सौंप दिया ॥ ३६ ॥

भूयस्तपो व्ययो मा भूद्वाल्मीकेरिति सोऽत्यगात् ।
मैथिलीतनयोद्गीतनिःस्पन्दमृगमाश्रमम् ॥ ३७ ॥

**अन्वयः—**सः मैथिली तनयोद्गीतनिःस्पन्दम् मृगं वाल्मीकेः आश्रमं भूयः तपोव्ययः माभूत् इति अत्यगात् ।

भूय इति । स शत्रुघ्नो मैथिलीतनयोः कुशलवयोरुद्गीतेन निःस्पन्दमृगं गीतप्रियतया निश्चलहरिणं वाल्मीकेराश्रमं भूयः पुनरपि तपोव्ययः सम्विधानकरणार्थं तपोहानिर्माभूदिति हेतोः अत्यगात् । अतिक्रम्य गत इत्यर्थः ।

**भाषार्थ—**लौटते समय शत्रुघ्न जी वाल्मीकि के उस तपोवन में नहीं गये जहाँ के मृग शान्त होकर लव और कुश के गीत सुना करते थे; क्योंकि शत्रुघ्न ने यह सोचा कि मेरे जाने पर वाल्मीकि जी अपनी सिद्धियों के बल से मेरे सत्कार की सामग्री जुटाने लगेंगे जिससे व्यर्थ ही उनकी तपस्या की हानि होगी ॥ ३७ ॥

वशी विवेश चायोध्यां रथ्यासंस्कारशोभिनीम् ।
लवणस्य वधात्पौरैरीक्षितोऽत्यन्तगौरवम् ॥ ३८ ॥

**अन्वयः—**वशी लवणस्य वधात् पौरैः अत्यन्तगौरवं ईक्षितः रथ्यासंस्कारशोभिनीम् अयोध्यां विवेश ।

वशीति । वशी स लवणस्य वधाद्धेतोः पौरैः पौरजनैरत्यन्तं गौरवं यस्मिन्कर्मणि तत्तथेक्षितः सन् रथ्यासंस्कारैस्तोरणादिभिः शोभते या तामयोध्यां विवेश च ।

**भाषार्थ—**यहाँ से चल कर जितेन्द्रिय शत्रुघ्न जी उस अयोध्या नगरी में