रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

५०८	रघुवंशमहाकाव्ये

पहुँचे जहाँ की सड़कें उनके स्वागत में बड़ी सुन्दरता से सजाई गई थी, वे लव-णासुर को मार कर लौटे थे; इसलिए पुरवासी उन्हें बड़े आदर से देख रहे थे ॥ ३८ ॥

स ददर्श सभामध्ये सभासद्भिरुपस्थितम् ।
रामं सीतापरित्यागादसामान्यपतिं भुवः ॥ ३९ ॥

अन्वयः— सः सभामध्ये सभासद्भिः उपस्थितं सीतापरित्यागात् भुवः असामान्यपतिं रामं ददर्श ।

स इति । शत्रुघ्नः सभामध्ये सभासद्भिः । सभायां सीदन्ति ये तैः सभ्यैरुपस्थितं सेवितं सीतापरित्यागाद्भुवोऽसामान्यपतिमसाधारणपतिं रामं ददर्श ।

भाषार्थ— राजसभा में प्रवेश कर शत्रुघ्न ने देखा कि राम बैठे हुए हैं और बहुत से सभासद उनकी सेवा कर रहे हैं और सीता जी को छोड़ देने पर अब वे एकमात्र पृथ्वी के ही पति रह गये हैं ॥ ३९ ॥

तमभ्यनन्दत्प्रणतं लवणान्तकमग्रजः ।
कालनेमिवधात्प्रीतस्तुराषाडिव शार्ङ्गिणम् ॥ ४० ॥

अन्वयः— अग्रजः लवणान्तकं प्रणतं तं कालनेमिवधात् प्रीतः तुराषाड् शार्ङ्गिणमिव अभ्यनन्दत् ।

तमिति । अग्रजो रामो लवणस्यान्तकं हन्तारं प्रणतं तं शत्रुघ्नं कालनेमिर्नाम राक्षसः तस्य वधात्प्रीतः । तुरां वेगं सहत इति तुराषाडिन्द्रः । “छन्दसि सहः” इति ण्विः । यद्वा सहतेर्णिचि कृते साहयतेः क्विप् । ‘अन्येषामपि दृश्यते’ इति पूर्वपदस्य दीर्घः । “सहेः साडः सः” इति षत्वम् । शार्ङ्गिणमुपेन्द्रमिव अभ्यनन्दत् ।

भाषार्थ— जिस प्रकार कालनेमि के वध से प्रसन्न होकर इन्द्र ने अपने छोटे भाई विष्णु का अभिनन्दन किया था उसी प्रकार जब लवणासुर को मारने वाले शत्रुघ्न जी प्रणाम करने को झुके तब राम ने भी उनका अभिनन्दन किया ॥ ४० ॥

स पृष्टः सर्वतो वार्त्तामाख्याद्राज्ञे न संततिम् ।
प्रत्यर्पयिष्यतः काले कवेराद्यस्य शासनात् ॥ ४१ ॥

अन्वयः— सः पृष्टः ( सन् ) सर्वतः वार्तं राज्ञे आख्यत् ( किन्तु ) काले प्रत्यर्पयिष्यतः आद्यस्य कवेः शासनात् सन्ततिम् न ( आख्यत् ) ।

स इति । स शत्रुघ्नः पृष्टः सन् सर्वतो वार्तं कुशलं राज्ञे रामायाख्यदाख्यातवान् । चक्षिङो लुङ् । “चक्षिङः ख्याञ्” इति ख्याञादेशः । “अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ्” इत्यङ् । “आतो लोप इटि च” इत्याकारलोपः । ख्यातेर्वा लुङ् । संतति