भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 568, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 568

पञ्चदशः सर्गः ५०९

कुशलवोत्पत्तिं नाख्यत् । कुतः कालेऽवसरे प्रत्यर्पयिष्यत आद्यस्य कवेर्वाल्मीकेः । शासनात् ।

भाषार्थ— राम के पूछने पर शत्रुघ्न ने और सब बातें तो कहीं, किन्तु पुत्र होने की बात नहीं कही; क्योंकि वाल्मीकि जी ने उनसे कह दिया था कि समय आने पर मैं स्वयं दोनों पुत्र राम को सौंप दूंगा, तुम न कहना ॥ ४१ ॥

अथ जानपदो विप्रः शिशुम्प्राप्तयौवनम् ।
अवतार्याङ्कशय्यास्थं द्वारि चक्रन्द भूपतेः ॥ ४२ ॥

अन्वयः— अथ जानपदः विप्रः अप्राप्तयौवनं शिशुं भूपतेः द्वारि अङ्कशय्यास्थं अवतार्य चक्रन्द ।

अथेति । अथ जनपदे भवो जानपदो विप्रः । कश्चिदिति शेषः । अप्राप्तयौवनं शिशुम् । मृतमिति शेषः । भूपते रामस्य द्वार्यङ्कशय्यास्थं यथा तथाऽवतार्याङ्कस्थत्वेनैवावरोप्य चक्रन्द चुक्रोश ।

भाषार्थ— इसके बाद एक दिन उसी राज्य का रहने वाला एक ब्राह्मण मरे हुए बालक पुत्र को राजद्वार पर गोद से उतार कर यह कहते हुए फूट-फूट कर रोने लगा ॥ ४२ ॥

शोचनीयाऽसि वसुधे ! या त्वं दशरथाच्च्युता ।
रामहस्तमनुप्राप्य कष्टात्कष्टतरं गता ॥ ४३ ॥

अन्वयः— हे वसुधे ! दशरथात् च्युता या त्वं रामहस्तम् अनुप्राप्य कष्टात् कष्टतरं गता (सती) शोचनीया असि ।

शोचनीयेति । हे वसुधे ! दशरथाच्च्युता भ्रष्टा या त्वं रामहस्तमनुप्राप्य कष्टात्कष्टतरं गता सती शोचनीयाऽसि ।

भाषार्थ— हे वसुधे ! तुम दशरथ से हीन होकर राम के हाथ में पड़कर दयनीय दशा को प्राप्त हो गई हो, इससे बढ़ कर क्या कष्ट हो सकता है ॥ ४३ ॥

श्रुत्वा तस्य शुचो हेतुं गोप्ता जिहाय राघवः ।
न ह्यकालभवो मृत्युरिक्ष्वाकुपदमस्पृशत् ॥ ४४ ॥

अन्वयः— गोप्ता राघवः तस्य शुचः हेतुं श्रुत्वा जिह्राय । हि अकालभवः मृत्युः इक्ष्वाकुपदं न अस्पृशत् ।

श्रुत्वेति । गोप्ता रक्षको राघवस्तस्य विप्रस्य शुचः शोकस्य हेतुं पुत्रमरणरूपं श्रुत्वा जिह्राय लज्जितः । कुतः ? हि यस्मादकालभवः अप्रस्तावोत्पन्नः मृत्युरिक्ष्वाकूणां पदं राष्ट्रं नास्पृशत् । वृद्धे जीवति यवीयान्न म्रियत इत्यर्थः ।