चतुर्थः सर्गः १३१

अन्वयः—तेषां सदश्वभूयिष्ठाः तुङ्गाः द्रविणराशयः उपदाः कोसलेश्वरं शश्वत् विविशुः, उत्सेका न (विविशुः)।

तेषामिति। तेषां काम्बोजानां सद्भिरश्वैर्भूयिष्ठा बहुलास्तुङ्गा द्रविणानां हिरण्यानाम्। 'हिरण्यं द्रविणं द्युम्नम्' इत्यमरः। राशय एवोपदा उपायनानि। 'उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा' इत्यमरः। कोसलेश्वरं कोसलदेशाधिपतिं तं रघुं शश्वदसकृद्विविशुः। मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत्समाः' इत्यमरः। तथाऽप्युत्सेका गर्वास्तु न विविशुः, सत्यपि गर्वकारणे न जगर्वेत्यर्थः।

भाषार्थ—उन राजाओं के बहुत से अच्छे-अच्छे काबुली घोड़े और ऊँची सोने की राशि उपहार में रघु के पास बार-बार आई, किन्तु गर्व नहीं आया ॥७०॥

ततो गौरीगुरुं शैलमारुरोहाश्वसाधनः।
वर्धयन्निव तत्कूटानुद्धूतैर्धातुरेणुभिः ॥ ७१ ॥

अन्वयः—ततः अश्वसाधनः सन् गौरीगुरुं शैलम् उद्धूतैः धातुरेणुभिः तत्कूटान् वर्धयन् इव आरुरोह।

तत इति। ततोऽनन्तरमश्वसाधनः सन् गौर्या गुरुं पितरं शैलं हिमवन्तम्। उद्धूतैरश्वखुरोद्धूतैर्धातूनां गैरिकादीनां रेणुभिस्तत्कूटास्तस्य शृङ्गाणि। 'कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गम्' इत्यमरः। वर्धयन्निव। आरुरोह। उत्पतद्धूलिदर्शनाद्- गिरिशिखर वृद्धिश्रमो जात इति भावः।

भाषार्थ—उसके बाद रघु घुड़सवारों को ले, हिमालय पर घोड़ों की टापों से उड़ी हुई गैरिकादि धातुओं की धूलि से उसके शिखर को ऊँचा करते हुए से चढे।

शशंस तुल्यसत्त्वानां सैन्यघोषेऽप्यसम्भ्रमम्।
गुहाशयानां सिंहानां परिवृत्यावलोकितम् ॥ ७२ ॥

अन्वयः—तुल्यसत्त्वानां गुहाशयाना सैन्यघोषे अपि असंभ्रमं परिवृत्य अवलोकितं शशंस।

शशंसिति। तुल्यसत्त्वानां सैन्यैः समानबलानाम्। गुहासु शेरते इति गुहाश- यास्तेषाम्। 'अधिकरणे शेते' इत्यच्प्रत्ययः। 'दरी तु कन्दरो वा स्त्री देवखातबिले गुहा' इत्यमरः। सिंहानां हरीणाम्।' सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्यो हर्यक्षः' केसरो हरिः' इत्यमरः। सम्बन्धि परिवृत्य परावृत्यावलोकितं शयित्वैव ग्रीवाभङ्गेनावलोकनं कर्तृ सैन्यघोषे सेनाकलकले सम्भ्रमकारणे सत्यप्यसम्भ्रममन्तःक्षोभविरहितम्। नवः प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि समास इष्यते। शशंस कथयामास। सैन्येभ्य इत्यर्थाल्लभ्यते।

१३२	रघुवंशमहाकाव्ये

बाह्यचेष्टितमेव मनोवृत्तेरनुमापकमिति भावः। असम्भ्रान्तत्वे हेतुस्तुल्यसत्त्वानामिति। न हि समबलाः समबलाद् बिभ्यतीति भावः।

भाषार्थ— रघु ने समान बलवाले कन्दरा-स्थित सिंहों का, सेना के कोलाहल से भी न घबड़ाते हुए, उपेक्षा से गर्दन उठा कर देखना सैनिकों से कहा ॥७२॥

भूर्जेषु मर्मरीभूताः कीचकध्वनिहेतवः।
गङ्गाशीकरिणो मार्गे मरुतस्तं सिषेविरे॥ ७३ ॥

अन्वयः— भूर्जेषु मर्मरीभूताः कीचकध्वनिहेतवः गङ्गाशीकरिणः मरुतः तं मार्गे सिषेविरे।

भूर्जेष्विति। भूर्जेषु भूर्जपत्रेषु। ‘भूर्जपत्रो भुजो भूर्जो मृदुत्वक्चर्मिका मता’ इति यादवः। मर्मरः शुष्कपर्णध्वनिः। ‘मर्मरः शुष्कपर्णानाम्’ इति यादवः। अयं च शुक्लादिशब्दवद्गुणिन्वपि वर्तते। प्रयुज्यते च—‘मर्मरैरगुरुधूपगन्धिभिः’ इति। अतो मर्मरीभूताः। मर्मरशब्दवन्तो भूता इत्यर्थः। कीचकानां वेणुविशेषाणां ध्वनिहेतवः। श्रोत्रसुखाश्चेति भावः। गङ्गाशीकरिणः शीतलाः। मरुतो वाता मार्गे तं सिषेविरे।

भाषार्थ— भोजपत्रों में मरमर शब्दकारी, बांस में ध्वनि-उत्पादक, गङ्गा-जल के शीतल कणों को लेकर बहने वाले वायु ने रास्ते में रघु की सेवा की ॥७३॥

विशश्रमुर्नमेरूणां छायास्वध्यास्य सैनिकाः।
दृषदो वासितोत्सङ्गा निषण्णमृगनाभिभिः॥ ७४ ॥

अन्वयः— सैनिकाः नमेरूणां छायासु निषण्णमृगनाभिभिः वासितोत्सङ्गाः दृषदः अध्यास्य विशश्रमुः।

विशश्रभुरिति। सैनिकाः सेनायां समवेताः। प्राग्वहतीयश्छप्रत्ययः। नमेरूणां सुरपुन्नागानां छायासु निषण्णानां दृषदुपविष्टानां मृगाणां कस्तूरीमृगाणां नाभिभिर्वासितोत्सङ्गाः सुरभिततला दृषदः शिला अध्यास्याधिष्ठाय। ‘अधिशीङ्स्थासां कर्म’ इति कर्म। दृषत्स्वधिरुह्येत्यर्थः। विशश्रमुर्विश्रान्ताः।

भाषार्थ— रघु के सैनिकों ने नमेरु वृक्षों की छाया में बैठे हुए कस्तूरी मृग के बैठने से सुगन्धित चट्टानों पर बैठ कर विश्राम किया ॥७४॥

सरलासक्तमातङ्गग्रैवेयस्फुरितत्विषः।
आसन्नोषधयो नेतुर्नक्तमस्नेहदीपिकाः॥ ७५ ॥

अन्वयः— सरलासक्तमातङ्गग्रैवेयस्फुरितत्विषः ओषधयः नेतुः नक्तम् अस्नेहदीपिका आसन्।

चतुर्थः सर्गः १९३

सरलेति। सरलेषु देवदारुविशेषेष्वासक्तानि यानि मातङ्गानां गजानाम् ग्रीवासु भवानि ग्रैवेयाणि कण्ठशृङ्खलानि। ‘ग्रीवाभ्योऽण्ढ’ इति चकाराद्ढन्- प्रत्ययः। तेषु स्फुरितत्विषः प्रतिफलितभास ओषधयो ज्वलन्तो ज्योतिर्लता- विशेषा नक्तं रात्रौ नेतुर्नायकस्य रघोरस्नेहदीपिकास्तैलनिरपेक्षाः प्रदीपा आसन्।

भाषार्थ—देवदारु में बँधे हुए हाथियों के गले के हारों में चमकती हुई ज्योतिर्लता आदि बूटियाँ सेना के लिए बिना तेल के दीपक का काम करती थीं।

तस्योत्सृष्टनिवासेषु कण्ठरज्जुक्षतत्वचः।
गजवष्मं किरातेभ्यः शशंसुर्देवदारवः॥ ७६ ॥

अन्वयः—तस्य उत्सृष्टनिवासेषु कण्ठरज्जुक्षतत्वचः देवदारवः किरातेभ्यः गजवष्मं शशंसुः।

तस्येति। तस्य रघोरुत्सृष्टेषूज्झितेषु निवासेषु सेनानिवेशेषु कण्ठरज्जुभिर्गजग्रीवैः क्षता निष्पिष्टास्त्वचो येषां ते देवदारवः किरातेभ्यो वनचरेभ्यो गजानां वष्मं प्रमाणम्। ‘वष्मं देहप्रमाणयोः’ इत्यमरः। शशंसुः कथितवन्तः। देवदारुस्कन्ध- त्वक्क्षतैर्गजानामोन्नत्यमनुमीयत इत्यर्थः।

भाषार्थ—रघु के छोड़े हुए फौजी पड़ावों पर गले की सिक्कड़ों से छिली हुई छालवाले देवदारु से भीलों ने हाथियों की ऊँचाई बतलायी॥ ७६ ॥

तत्र जन्यं रघोर्घोरं पर्वतीयैर्गणैरभूत्।
नाराचक्षेपणीयाश्मनिष्पेषोत्पतितानलम्॥ ७७ ॥

अन्वयः—तत्र रघोः पर्वतीयैः गणैः नाराचक्षेपणीयाश्मनिष्पेषोत्पतितानलं घोरं जन्यम् अभूत्।

तत्रेति। तत्र हिमाद्रौ रघोः पर्वते भवैः पर्वतीयैः। ‘पर्वताञ्च’ इति छप्रत्ययः। गणैरुत्सवसंकेताख्यैः सप्तभिः सह। ‘गणानुत्सवसंकेतानजयत्सप्त पाण्डवः’ इति महाभारते। नाराचानां बाणविशेषाणां क्षेपणीयानां भिन्दपालानाम्- इमनां च निष्पेषेण सङ्घर्षेणोत्पतिता अनला यस्मिंस्तत्तथोक्तम्। ‘क्षेपणीयो भिन्दिपालः खड्गो दीर्घो महाफलः’ इति यादवः। घोरं भीमं जन्यं युद्धमभूत्। ‘युद्धमायोधनं जन्यमि’त्यमरः।

भाषार्थ—उस हिमालय पर रघु का पर्वतीय गणों से नाराच, बाण, भिन्दि- पाल और पत्थर के टुकड़ों की रगड़ से उठी हुई अग्नि वाला भयङ्कर युद्ध हुआ।

शरैरुत्सवसंकेतान् स कृत्वा विरतोत्सवान्।
जयोदाहरणं बाह्वोर्गापयामास किन्नरान्॥ ७८ ॥

१३४	रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—सः शरैः उत्सवसङ्केतान् विरतोत्सवान् कृत्वा किन्नरान् बाह्वोः जयोदाहरणं गापयामास ।

शरैरिति । स रघुः शरैर्बाणैरुत्सवसङ्केतान्नाम गणान्विरतोत्सवान्कृत्वा । जित्वेत्यर्थः । किन्नरान्बाह्वोः स्वभुजयोर्जयोदाहरणं जयख्यापकं प्रबन्धविशेषं गापयामास । 'गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थ०' इत्यनेन किन्नराणां कर्मत्वम् ।

भाषार्थ—उस रघु ने बाणों से उत्सव संकेत नामक पहाड़ी कबीलों को पराजित कर किन्नरों द्वारा अपनी भुजा की जयकथा का गान कराया ॥ ७८ ॥

परस्परेण विज्ञातस्तेषूपायनपाणिषु ।
राज्ञा हिमवतः सारो राज्ञः सारो हिमाद्रिणा ॥ ७९ ॥

अन्वयः—तेषु उपायनपाणिषु ( सत्सु ) परस्परेण राज्ञा हिमवतः सारः हिमाद्रिणा राज्ञः सारः विज्ञातः ।

परस्परेणेति । तेषु गणेषूपायनयुक्ताः पाणयो येषां तेषु सत्सु परस्परेणान्योऽन्यं राज्ञा हिमवतः सारो धनरूपो विज्ञातः, हिमाद्रिणाऽपि राज्ञः सारो बलरूपो विज्ञातः । एतेन तत्रत्यवस्तूनामनर्घ्यत्वं गणानामभूतपूर्वंश्च पराजय इति ध्वन्यते ।

भाषार्थ—भेंट देने के लिए हाथ में लेकर पर्वतीयों के सुवर्णादि आने पर रघु ने हिमालय के धन और हिमालय ने राजा रघु के बल को जाना ॥ ७९ ॥

तत्राक्षोभ्यं यशोराशि निवेश्यावरुरोह सः ।
पौलस्त्यतुलितस्याद्रेरादधान इव ह्रियम् ॥ ८० ॥

अन्वयः—तत्र अक्षोभ्यं यशोराशि निवेश्य सः पौलस्त्यतुलितस्य अद्वेः ह्रियम् आदधानः इव अवरुरोह ।

तत्रेति । स रघुस्तत्र हिमाद्रावक्षोभ्यमघृष्यं यशोराशि निवेश्य निधाय । पौलस्त्येन रावणेन तुलितस्य चालितस्याद्रेः कैलासस्य ह्रियमादधानो जनयन्निव । अवरुरोहावततार । कैलासमगत्वैव प्रतिनिवृत्तः । नहि शूराः परेण पराजितमभियुज्यन्ते ।

भाषार्थ—उस हिमालय पर अमर कीर्ति स्थापित कर रघु रावण से उठाए गए कैलास पर्वत की ओर न जाकर मानो उसे लज्जित करते हुए लौट गए ।

चकम्पे तीर्णलौहित्ये तस्मिन् प्राग्ज्योतिषेश्वरः ।
तद्गजालानातां प्राप्तैः सह कालागुरुद्रुमैः ॥ ८१ ॥

अन्वयः—तस्मिन् तीर्णलोहित्ये ( सति ) प्राग्ज्योतिषेश्वरः तद्गजालानातां प्राप्तैः कालागुरुद्रुमैः सह चकम्पे ।

चतुर्थः सर्गः १३५

चकम्प इति । तस्मिन् रघौ । तीर्णा लोहित्या नाम नदी येन तस्मिंस्तीर्णलोहित्ये सति । प्राग्ज्योतिषाणां जनपदानामीश्वरः, तस्य रघोर्गजानामालनतां प्राप्तैः कालागुरुद्रुमैः कृष्णागुरुवृक्षैः सह चकम्पे कम्पितवान् ।

**भावार्थ—**उस रघु के लौहित्यनद के पार उतर जाने पर प्राग्ज्योतिष (आसाम) के राजा रघु के हाथियों की सीकरों के बांधने के लिए स्तम्भभूत काले अगर के वृक्षों के साथ काँप गये ॥ ८१ ॥

न प्रसेहे स रुद्धार्कमधारावर्षदुर्दिनम् ।
रथवर्त्मरजोऽप्यस्य कुत एव पताकिनीम् ॥ ८२ ॥

**अन्वयः—**स रुद्धार्कम् अधारावर्षदुर्दिनम् अस्य रथवर्त्मरजः अपि न प्रसेहे, कुतः एव पताकिनीम् ।

नेति । स प्राग्ज्योतिषेश्वरो रुद्धार्कम़ावृतसूर्यम् । अधारावर्षं च तद् दुर्दिनं धारावृष्टिं बिना दुर्दिनीभूतम् । अस्य रघो रथवर्त्मरजोऽपि न प्रसेहे । पताकिनीं सेनां तु कुत एव प्रसेहे । न कुतोऽपीत्यर्थः ।

**भावार्थ—**वे आसाम के राजा सूर्य को ढँक देने वाले वर्षा के बिना मेघावृत दिन के समान रघु के रथ की धूलि को भी न सह सके फिर सेना को कैसे सह सकते ॥ ८२ ॥

तमेशः कामरूपाणामत्याखण्डलविक्रमम् ।
भेजे भिन्नकटैर्नागैरन्यानुपरुरोध यैः ॥ ८३ ॥

**अन्वयः—**कामरूपाणाम् ईशः अत्याखण्डलविक्रमं तं भिन्नकटैः नागैः, यैः अन्यान् उपरुरोध, भेजे ।

तमिति । कामरूपाणां नाम देशानामीशोऽत्याखण्डलविक्रममतीन्द्रपराक्रमं तं रघुम् । भिन्नाः स्रवन्मदाः कटा गण्डा येषां तैर्नागैर्गजैः साधनैर्भेजे नागान्दत्वा शरणङ्गत इत्यर्थः । कीदृशैर्नागैः । यैरन्यान्रघुव्यतिरिक्तनृपानुपरुरोध । शूराणामपि शूरो रघुरिति भावः ।

**भावार्थ—**कामरूप देश के राजा ने इन्द्र से भी अधिक पराक्रमी उस रघु की मदस्रावी हाथियों की भेंट से सेवा की, जिनसे अन्य आक्रमणकारियोंको रोका था ।

कामरूपेश्वरस्तस्य हेमपीठाधिदेवताम् ।
रत्नपुष्पोपहारेण छायामानर्च पादयोः ॥ ८४ ॥

**अन्वयः—**कामरूपेश्वरः हेमपीठाधिदेवतां तस्य पादयोश्छायां रत्नपुष्पोपहारेणानर्च ।

१३६	रघुवंशमहाकाव्ये

कामेति । कामरूपेश्वरो हेमपीठस्याधिदेवतां तस्य रघोः पादयोश्छायां कन- कमयपादपीठव्यापिनीं कान्तिं रत्नान्येव पुष्पाणि तेषामुपहारेण समर्पणेनानर्चर्च- यामास ।

भाषार्थ—कामरूप के राजा ने सुवर्णनिर्मित राजसिंहासन के देवता उस रघु के पैरों की उपहारभूत रत्नमय पुष्पों को अर्पित करके पूजा की ॥ ८४ ॥

इति जित्वा दिशो जिष्णुर्न्यवर्तत रथोद्धतम् ।
रजो विशामयन्न्राज्ञां छत्रशून्येषु मौलिषु ॥ ८५ ॥

अन्वयः—इति दिशः जित्वा जिष्णुः ( सः ) राज्ञां छत्रशून्येषु मौलिषु रथो- द्धतं रजः विश्रामयन् न्यवर्तत ।

इतोति । जिष्णुर्जयशीलः ‘ग्लाजिस्थश्च ग्सुः’ इतिग्स्नुप्रत्ययः । स रघुरिती- त्थं दिशो जित्वा रथैरुद्धतं रजश्छत्रशून्येषु । रघोरेकच्छत्रत्वादिति भावः । राज्ञां मौलिषु किरीटेषु । ‘मौलिः किरीटे धम्मिल्ले चूडाकङ्केलिमूर्धजे’ इति हैमः । विश्रामयन् । सङ्क्रामयन्नित्यर्थः । न्यवर्तत निवृत्तः ।

भाषार्थ—इस प्रकार चारों दिशाओं को जीत, विजयी राजा रघु राजाओं के छत्रहीन मुकुटों पर रथ की धूलि को भरते हुए अपनी राजधानी लौटे । ८५।

स विश्वजितमाजह्रे यज्ञं सर्वस्वदक्षिणम् ।
आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव ॥ ८६ ॥

अन्वयः—सः सर्वस्वदक्षिणं विश्वजितं यज्ञम् आजह्रे हि, सतां वारिमुचाम् इव आदानं विसर्गाय ।

स इति । रघुः सर्वस्वं दक्षिणा यस्य तं सर्वस्वदक्षिणम् । ‘विश्वजित्सर्वस्व- दक्षिणः’ इति श्रुतेः । विश्वजितं नाम यज्ञमाजह्रे कृतवानित्यर्थः । युक्तं चैतदि- त्याह—सतां साधूनाम् वारिमुचां मेघानामिव । आदानमर्जनं विसर्गाय त्यागाय हि, पात्रविनियोगायेत्यर्थः ।

भाषार्थ—रघु ने दक्षिणा के रूप में सर्वस्व दे दिया जाने वाला विश्वजित् नामक यज्ञ किया, क्योंकि सज्जनों का मेघों के समान लेना दूसरों को देने के लिए होता है ॥ ८६ ॥

सत्रान्ते सचिवसखः पुरस्क्रियाभिर्गुर्वीभिः शमितपराजयव्यलीकान् ।
काकुत्स्थश्चिरविरहोत्सुकावरोधान् राजन्यान्स्वपुरनिवृत्तयेऽनुमेने ॥ ८७ ॥

अन्वयः—सत्रान्ते सचिवसखः काकुत्स्थः गुर्वीभिः पुरस्क्रियाभिः शमितपरा- जयव्यलीकान् चिरविरहोत्सुकावरोधान् राजन्यान् स्वपुरनिवृत्तये अनुमेने ।

चतुर्थः सर्गः १३७

सत्रान्त इति। काकुत्स्थो रघुः सत्रान्ते यज्ञान्ते। 'सत्रमाच्छादने यज्ञे सदा दाने धनेऽपि च' इत्यमरः। सचिवानांममात्यानां सखेति सचिवसखः सन्। 'सचिवो भृतकेऽमात्ये' इति हैमः। तेषामत्यन्तानुसरणद्योतनार्थं राज्ञः सखित्वव्यपदेशः। 'राजाहः सखिभ्यष्टच्'। गुर्वीभिर्महतीभिः। 'गुरुर्महत्याङ्गिरसे पित्रादौ धर्मदेशके' इति हैमः। पुरस्क्रियाभिः पूजाभिः शमितं पराजयेन व्यलीकं दुःखं वैलक्ष्यं वा येषां तान्। 'दुःखे वैलक्ष्ये व्यलीकम्' इति यादवः। चिरविरहेणोत्सुकिता उत्कण्ठिता अवरोधा अन्तःपुराङ्गना येषां तान्। राज्ञोऽपत्यानि राजन्याः क्षत्रियास्तान्। 'राजश्वशुराद्यत्' इत्यपत्यार्थे यत्प्रत्ययः। मूर्द्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट्' इत्यमरः। स्वपुरं प्रति निवृत्तये प्रतिगमनायानुमेनेऽनुज्ञातवान्। प्रह-र्षिणीवृत्तमेतत्। तदुक्तम्—'म्नौ जौ गस्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीयम्' इति।

**भावार्थ—**यज्ञ के बाद मन्त्रियों की सम्मतिसे काकुत्स्थ रघु ने अत्यन्त सम्मान से, पराजय को भूल जाने वाले और अधिक दिन के वियोग से अपनी रानियों में उत्सुक राजाओं को अपनी-अपनी राजधानी को लौट जाने की आज्ञा दी ॥८७॥

ते रेखाध्वजकुलिशातपत्रचिह्नं सम्राजश्चरणयुगं प्रसादलभ्यम्।
प्रस्थानप्रणतिभिरङ्गुलीषु चक्रमौलिस्रक्च्युतमकरन्दरेणुगौरम् ॥ ८८ ॥

**अन्वयः—**ते रेखाध्वजकुलिशातपत्रचिह्नं प्रसादलभ्यं सम्राजः चरणयुगं प्रस्थानप्रणतिभिः अङ्गुलीषु मौलिस्रक्च्युतमकरन्दरेणुगौरं चक्रुः।

त इति। ते राजानः रेखा इव ध्वजाश्च कुलिशानि चातपत्राणि च, ध्वजाद्या काररेखा इत्यर्थः। तानि चिह्नानि यस्य तत्तथोक्तम् प्रसादेनैव लभ्यम् प्रसाद-लभ्यम्। सम्राजः सार्वभौमस्य रघोश्चरणयुगं प्रस्थाने प्रयाणसमये याः प्रणतयो नमस्करास्ताभिः करणैः। अङ्गुलीषु मौलिषु केशबन्धनेषु याः स्रजो माल्यानि ताभ्यश्च्युतैर्मकरन्दैः पुष्परसैः। 'मकरन्दः पुष्परसः' इत्यमरः रेणुभिः परागैश्च। 'परागः सुमनोरजः' इत्यमरः। गौरवर्णं चक्रुः।

**भावार्थ—**उन राजाओं ने रेखा, ध्वज, वज्र और छत्र चिह्न वाले, कृपा से प्राप्य रघु के चक्रवर्ती लक्षणों वाले पैरों को प्रस्थानकाल के प्रणाम से अङ्गुलियों में किरीटों की माला के परागों से श्वेत कर दिया ॥ ८८ ॥

त्रिपाठ्युपाह्व पं० श्रीकृष्णमणिशास्त्रिलिखित चन्द्रकला टीका में चतुर्थ सर्ग समाप्त।

---

⁂ ⁂ ⁂

पञ्चमः सर्गः

तमध्वरे विश्वजिति क्षितीशं निःशेषविश्राणितकोशजातम् ।
उपात्तविद्यो गुरुदक्षिणार्थी कौत्सः प्रपेदे वरतन्तुशिष्यः ॥ १ ॥

इन्दीवरदलश्याममिन्दिराऽऽनन्दकन्दलम् ।
वन्दारुजनमन्दारं वन्देऽहं यदुनन्दनम् ॥

**अन्वयः—**विश्वजिति अध्वरे निःशेषविश्राणितकोशजातम् तं क्षितीशम् उपात्तविद्यः गुरुदक्षिणार्थी वरतन्तुशिष्यः कौत्सः प्रपेदे ।

तमिति । विश्वजिति विश्वजिन्नाम्न्यध्वरे यज्ञे । 'यज्ञ.सवोऽध्वरो यागः' इत्यमरः । निःशेषं विश्राणितं दत्तम् । 'शण दाने' चुरादिः । कोषानामर्थराशीनां जातं समूहो येन तं तथोक्तम् । 'कोषोऽस्त्री कुङ्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः' इत्यमरः । 'जातं जनिसमूहयोः' इति शाश्वतः । एतेन कौत्सस्यानवसरप्राप्ति सूचयति । तं क्षितीशं रघुमुपात्तविद्यो लब्धविद्यो वरतन्तोः शिष्यः कौत्सः । 'ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च' इत्यण् । इनोऽपवादः । गुरुदक्षिणार्थी । 'पुष्करादिभ्यो देशे' इत्यत्रार्थाच्चासन्निहिते तदन्ताच्चेतीनिः । अप्रत्याख्येय इति भावः । प्रपेदे प्राप । अस्मिन्सर्गे वृत्तमुपजातिः ।

**भाषार्थ—**विश्वजित् यज्ञ की दक्षिणा में सर्वस्व समर्पण कर देने के बाद महर्षि वरतन्तु के शिष्य कौत्स ऋषि विद्या पढ़ कर गुरुदक्षिणा के लिए १४ करोड़ धन लेने की इच्छा से महाराज रघु के पास आए ॥ १ ॥

स मृण्मये वीतहिरण्मयत्वात्पात्रे निधायार्घ्यमनर्घशीलः ।
श्रुतप्रकाशं यशसा प्रकाशः प्रत्युज्जगामातिथिमातिथेयः ॥ २ ॥

**अन्वयः—**अनर्घशीलः यशसा प्रकाशः आतिथेयः सः वीतहिरण्मयत्वात् मृण्मये पात्रे अर्घ्यम् निधाय श्रुतप्रकाशम् अतिथिम् प्रत्युज्जगाम ।

स इति । अनर्घश लोऽमूल्यस्वभावः । असाधारणस्वभाव इत्यर्थः । 'मूल्ये पूजा विधावर्घः' इति । 'शीलं स्वभावे सद्वृत्ते' इति चामरशाश्वतौ । यशसा कीर्त्त्या । प्रकाशत इति प्रकाशः । पचाद्यच् । अतिथिषु साधुरातिथेयः । 'पथ्यतिथिवसति-स्वपतेर्ढञ्' इति ढञ् । स रघुः । हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयम् । दाण्डिनायन०' इत्यादिना सूत्रेण निपातः । वीतहिरण्मयत्वादपगतसुवर्णपात्रत्वात् । यज्ञस्य सर्वस्व-दक्षिणाकतवादिति भावः । मृण्मये मृद्विकारे पात्रे । अर्घार्थमिदमर्घ्यम् । 'पादार्घाभ्यां

पञ्चमः सर्गः १३९

च' इति यत् । पूजार्घ्यं द्रव्यं निधाय श्रुतेन शास्त्रेण प्रकाशं प्रसिद्धम् । श्रूयत इति श्रुतं वेदशास्त्रम् । अतिथिमभ्यागतं कौत्सम् । प्रत्युद्‌जगाम ।

भाषार्थ—असाधारणस्वभाव, यशस्वी और अतिथिसेवी रघु सुवर्ण पात्रों के अभाव में मृत्पात्र में अर्घ्य रखकर वेदाध्ययन से देदीप्यमान कौत्स के सम्मुख हुए।

तमर्चयित्वा विधिवद्विधिज्ञस्तपोधनं मानधनाग्रयायी ।
विशाम्पतिर्विष्टरभाजमारात्कृताञ्जलिः कृत्यविदित्युवाच ॥ ३ ॥

अन्वयः—विधिज्ञः मानधनाग्रयायी कृत्यवित् विशांपतिः तपोधनम् आरात् विष्टरभाजम् तम् विधिवत् अर्चयित्वा कृताञ्जलिः ( सन् ) इति उवाच ।

तम्इति । विधिज्ञः शास्त्रज्ञः । अकरणे प्रत्यवायभीरुरित्यर्थः । मानधनानामग्रयाय्यग्रेसरः । अपयशोभीरुरित्यर्थः । कृत्यवित्कार्यज्ञः । आगमनप्रयोजनमवश्यं प्रष्टव्यमिति कृत्यवित् । विशाम्पतिर्मनुजेश्वरः । 'द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ' इत्यमरः । विष्टरभाजमासनगतम् । उपविष्टमित्यर्थः । 'विष्टरो विटपी दर्भमुष्टिः पीठाद्यमासनम्' इत्यमरः । 'वृक्षासनयोर्विष्टरः' इति निपातः । तं तपोधनं विधिवद्विध्यर्हम् । यथाशास्त्रमित्यर्थः । 'तदर्हम्' इति वतिप्रत्ययः । अर्चयित्वाऽऽरात्समीपे । 'आराद् दूरसमीपयोः' इत्यमरः । कृताञ्जलिः सन्निति वक्ष्यमाणप्रकारेणोवाच ।

भाषार्थ—शास्त्रज्ञ स्वात्माभिमानियों में श्रेष्ठ और कर्तव्यपरायण रघु आसन पर विराजमान् तपस्वी कौत्स का विधिवत् पूजन करके हाथ जोड़ते हुए यों बोले।

अप्यग्रणीर्मन्त्रकृतामृषीणां कुशाग्रबुद्धे ! कुशली गुरुस्ते ।
यतस्त्वया ज्ञानमशेषमाप्तं लोकेन चैतन्यमिवोष्णरश्मेः ॥ ४ ॥

अन्वयः—हे कुशाग्रबुद्धे ! मन्त्रकृताम् ऋषीणाम् अग्रणीः ते गुरुः कुशली अपि ? यतः त्वया अशेषम् ज्ञानम् लोकेन उष्णरश्मेः चैतन्यम् इव आप्तम् ।

अप्यग्रणोरिति । हे कुशाग्रबुद्धे ! सूक्ष्मबुद्धे ! 'कुशाग्रीयमतिः प्रोक्तः सूक्ष्मदर्शी च यः पुमान्' इति हलायुधः । मन्त्रकृतां मन्त्रस्रष्टॄणाम् । 'सुकर्मपाप०' इत्यादिनां क्विप् । ऋषीणामग्रणीः श्रेष्ठस्ते तव गुरुः कुशल्यपि क्षेमवान्किम् ? अपिः प्रश्ने । 'गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्वपि' इत्यमरः । यतो यस्माद् गुरोः सकाशात्त्वयाऽशेषं ज्ञानम् । लोकेनोष्णरश्मेः । सूर्याच्चैतन्यं प्रबोध इव । आप्तं स्वीकृतम् ।

भाषार्थ—हे बुद्धिमान् कौत्सजी ! मन्त्रसाक्षात्कार्ता, ऋषियों में श्रेष्ठ आपके गुरु कुशलपूर्वक तो हैं न ? जिनसे आपने सम्पूर्ण ज्ञानराशि प्राप्त की है जैसे सूर्य से मनुष्य जागरण को प्राप्त करता है ॥ ४ ॥

१४० रघुवंशमहाकाव्ये

कायेन वाचा मनसाऽपि शश्वत्सम्भृतं वासवधैर्यलोपि । आपाद्यते न व्ययमन्तरायैः कच्चिन्महर्षेस्त्रिविधं तपस्तत् ॥ ५ ॥ अन्वयः—कायेन वाचा मनसा अपि वासवधैर्यलोपि यत् शश्वत् सम्भृतम् महर्षेः त्रिविधम् तत् तपः अन्तरायै व्ययम् न आपाद्यते कच्चित् ? कायेनेति । कायेनोपवासादिकृच्छ्रचान्द्रायणादिना, वाचा वेदपाठेन, मनसा गायत्रीजपादिनां, कायेन वाचा मनसाऽपि कारणेन वासवस्येन्द्रस्य धैर्यं लुम्पतीति वासवधैर्यलोपि । स्वपदापहारशङ्काजनकमित्यर्थः । यत्तपः शश्वदसकृत् । 'मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत्समा' इत्यमरः । सम्भृतं सञ्चितं महर्षेर्वरतन्तोस्त्रि-विधं वाङ्मनःकायजं तत्तपोऽन्तरायैर्विघ्नैरिन्द्रप्रेरिताप्सरःशापैर्व्ययं नाशं नापाद्य-ते कच्चिद् न नीयते । भाषार्थ—आपके गुरु जी ने अधिकारच्युत हो जाने की आशंका से इन्द्र के धैर्य को भी नष्ट कर देने वाला जो कायिक, वाचिक, मानसिक तप संचय किया है कहीं उस त्रिविध तप का विघ्नों से नाश तो नहीं कराया जाता ? ॥ ५ ॥

आधारबन्धप्रमुखैः प्रयत्नः संवर्धितानां सुतनिर्विशेषम् । कच्चिन्न वात्वादिरुपप्लवो वः श्रमच्छिदामाश्रमपादपानाम् ॥ ६ ॥ अन्वयः—आधारबन्धप्रमुखैः प्रयत्नः सुतनिर्विशेषम् संवर्धितानां श्रमच्छिदाम् वः आश्रमपादपानाम् वात्त्वादिः उपप्लवः न कच्चित् ? । आधारेति । आधारबन्धप्रमुखैरालवालनिर्माणदिभिः प्रयत्नैरुपायैः । सुतेभ्यो निर्गतो विशेषोऽतिशयो यस्मिन्कर्मणि तत्तथा संवर्धितानां श्रमच्छिदां व आश्रमपा-दपानां वात्यादिः । आदिशब्द्दाद्दावानलादिः । उपप्लवो बाधको न कच्चिन्ना-स्ति किम् । भाषार्थ—आलवाल, जलदानादि उपायोंसे पुत्रके समान सम्बर्धित, पथिकों के विश्रामक तपोवन के वृक्षों को झंझावातादि उपद्रवों से कोई बाधा तो नहीं होतीं ? ॥ ६ ॥

क्रियानिमित्तेष्वपि वत्सलत्वादभग्नकामा मुनिभिः कुशेषु । तदङ्कशय्याच्युतनाभिनाला कच्चिन्मृगोणामनघा प्रसूतिः ॥ ७ ॥ अन्वयः—क्रियानिमित्तेषु अपि कुशेषु मुनिभिः वत्सलत्वात् अभग्नकामा तद-ङ्कशय्याच्युतनाभिनाला प्रसूतिः अनघा कच्चित् । क्रियेति । क्रियानिमित्तेष्वप्यनुष्ठानसाधनेष्वपि कुशेषु मुनिभिर्वत्सलत्वान्मृगस्ने-हादभग्नकामाऽप्रतिहतेच्छा । तेषां मुनीनामङ्क एव शय्यास्तासु च्युतानि नाभिना-लानि यस्याः सा तथोक्ता मृगीणां प्रसूतिः सन्ततिरनघाऽव्यवसना कच्चित् । अनपायिनी किम् ।

पञ्चमः सर्गः १४१

**भाषार्थ—**अनुष्ठान के लिए रखे गए कुशों को भी खाने को इच्छुक जिन हरिणों के शावकोंको स्नेहवश मुनि लोग नहीं रोकते, मुनियों की गोद में नाभि-नाल के गिराने वाले वे नवजात हरिणों के बच्चे कुशल से तो हैं ? ॥७॥

निर्वर्त्यते यैर्नियमाभिषेको येभ्यो निवापाञ्जलयः पितॄणाम् ।
तान्युञ्छषष्ठाङ्कितसैकतानि शिवानि वस्तीर्थजलानि कच्चित् ॥ ८ ॥

**अन्वयः—**यैः नियमाभिषेकः निर्वर्त्यते, येभ्यः पितॄणाम् निवापाञ्जलयः, उञ्छषष्ठाङ्कितानि वः तानि तीर्थजलानि शिवानि कच्चित् ।

निर्वर्त्यत इति । यैस्तीर्थजलैर्नियमाभिषेको नित्यस्नानादिर्निवर्त्यते निष्पाद्यते । येभ्यो जलेभ्यः उद्धृत्येति शेषः । पितॄणामग्निष्वात्तादीनां निवापाञ्जलयस्तर्पणाञ्जलयः । निर्वर्त्यन्ते । उञ्छानां प्रकीर्णोद्धृतधान्यानां षष्ठैः षष्ठभागैः पालकत्वाद्रा जगाहै रङ्कितानि सैकतानि पुलिनानि येषां तानि तथोक्तानि वो युष्माकं तानि तीर्थजलानि शिवानि भद्राणि कच्चित् । अनुप्लवानि किमित्यर्थः ।

**भाषार्थ—**जिन तीर्थजलों से नित्यस्नानादि क्रियायें निष्पन्न होती हैं और पितरों का तर्पण किया जाता है, देय षष्ठांश राजभाग उञ्छ से सुशोभित वे तीर्थजल उपद्रवरहित तो हैं न ? ॥८॥

नीवारपाकादि कडङ्गरीयैरामृश्यतेः जानपदैर्न कच्चित् ।
कालोपपन्नातिथिकल्प्यभागं वन्यं शरीरस्थितिसाधनं वः ॥ ६ ॥

**अन्वयः—**कालोपपन्नातिथिकल्प्यभागम् वन्यम् शरीरस्थितिसाधनम् वः नीवारपाकादि जानपदैः कडङ्गरीयैः न आमृश्यते कच्चित् ।

नीवारेति । कालेषु योग्यकालेषूपपन्नानामागतानामतिथीनां कल्प्या भागा य॑स्य तत्तथोक्तम् । वने भवं वन्यम् शरीरस्थितेर्जीवितस्य साधनं वो युष्माकम् । पच्यत इति पाकः फलम् । धान्यमिति यावत् । नीवारपाकादि । जनपदेभ्य आगतैर्जानपदैः । कडङ्गरं बुसमर्हन्तीति कडङ्गरीयाः तैर्गोमहिषादिभिर्नामृश्यते कच्चित् न भक्ष्यते किमित्यर्थः ।

**भाषार्थ—**बलि वैश्वदेव के बाद उचित समय पर उपस्थित अतिथियों के भाग वाले, आप लोगों के जीवन के आधार, वनों में उत्पन्न नीवार आदि धान्य को ग्रामीण घास भूसा खाने वाले पशु तो नहीं खा जाते ? ॥ ९ ॥

अपि प्रसन्नेन महर्षिणा त्वं सम्यग्विनीयानुमतो गृहाय ।
कालो ह्ययं संक्रमितुं द्वितीयं सर्वोपकारक्षममाश्रमं ते ॥ १० ॥

१४२ | रघुवंशमहाकाव्ये

**अन्वयः—**त्वम् प्रसन्ने न सता महर्षिणा सम्यक् विनीय गृहाय अनुमतः अपि हि ते सर्वोपकारक्षमम् द्वितीयम् आश्रमं संक्रमितुम् अयम् कालः अस्ति ।

अपीति । किञ्च त्वं प्रसन्नेन सता महर्षिणा सम्यग्विनीय शिक्षयित्वां विद्यामुपदिश्येत्यर्थः । गृहस्थाश्रमं प्रवेष्टुम् । अनुमतोऽप्यनुज्ञातः किम् । यस्मात्ते तव सर्वेषामाश्रमाणां ब्रह्मचर्यवानप्रस्थयतीनामुपकारे क्षमं शक्तम् । द्वितीयमाश्रमं गार्हस्थ्य सङ्क्रमितुं प्राप्तुमयं कालः । विद्याग्रहणानन्तर्यात्तस्येति भावः ।

**भाषार्थ—**क्या प्रसन्नता से वरतन्तु ने भली भांति शिक्षा देकर गृहस्थाश्रम में प्रवेश के लिए आपको आज्ञा दे दी है ? क्योंकि आपकी यह अवस्था गृहस्थाश्रम में प्रवेश के योग्य है ॥ १० ॥

तवार्हतो नाभिगमेन तृप्तं मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे ।
अप्याज्ञया शासितुरात्मना वा प्राप्तोऽसि संभावयितुं वनान्माम् ॥ ११ ॥

**अन्वयः—**अर्हतः तव अभिगमेन मे मनः न तृप्तम्, किन्तु नियोगक्रियया उत्सुकम् शासितुः आज्ञया अपि आत्मना वा माम् सम्भावयितुम् वनात् प्राप्तोऽसि ?

तवेति । अर्हतः पूज्यस्य प्रशंस्यस्य । तवाभिगमनागमनमात्रेण मे मनो न तृप्तं न तुष्टम् । किन्तु नियोगक्रिययाऽऽज्ञाकरणेनोत्सुकं सोत्कण्ठम् । शासितुर्गुरोराज्ञयाप्यात्मना स्वतो वा । मां सम्भावयितुं वनात्प्राप्तोऽसि ।

**भाषार्थ—**आपके आगमन मात्र से मेरा मन सन्तुष्ट नहीं हो सकता है किन्तु आपकी आज्ञा सुनने को बड़ी उत्कण्ठा है । क्या आप गुरु की आज्ञा से या स्वेच्छा से मुझे कृतार्थ करने आये हैं ? ॥ ११ ॥

इत्यर्घ्यपात्रानुमितव्ययस्य रघोरुदारामपि गां निशम्य ।
स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्बलाशस्तमित्यवोचद्वरतन्तुशिष्यः ॥ १२ ॥

**अन्वयः—**अर्घ्यपात्रानुमितव्ययस्य रघोः इति उदाराम् अपि गाम् निशम्य वरतन्तुशिष्यः स्वार्थोपपत्तिम् प्रति दुर्बलाशः सन् तम् इति अवोचत् ।

इतीति । अर्घ्यपात्रेण मृन्मयेनानुमितो व्ययः सर्वस्वत्यागो यस्य तस्य रघोरित्युक्तप्रकारामोदार्ययुक्तामपि गां वाचम् । 'मनोनियोगक्रिययोत्सुकं मे' इत्येवंरूपाम् । निशम्य श्रुत्वा वरतन्तुशिष्यः कौत्सः स्वार्थोपपत्ति स्वकार्यसिद्धि प्रति दुर्बलाशः सन्मृण्मयपात्रदर्शनाच्छिथिलमनोरथः संस्तं रघुमिति वक्ष्यमाणप्रकारेणावोचत् ।

**भाषार्थ—**मिट्टी के अर्घ्यपात्र से ही विश्वजित् यज्ञ में समस्त सम्पत्ति का व्यय व्यक्त करने वाले रघु की यह उदार वाणी सुन, कौत्स ऋषि अपनी कार्य-सिद्धि में निराश होते हुए बोले ॥१२॥

पञ्चमः सर्गः १४३

सर्वत्र नो वातमवेहि राजन्नाये कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानाम् । सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा ॥ १३ ॥ अन्वयः—राजन् सर्वत्र नः वार्तम् अवेहि, त्वयि नाथ सति प्रजानाम् अशुभम् कुतः ? सूर्ये तपति सति तमिस्रा लोकस्य दृष्टेः आवरणाय कथम् कल्पेत । सर्वत्रेति । हे राजन् ! त्वं सर्वत्र नोऽस्माकं वार्तं स्वास्थ्यमवेहि जानीहि 'वार्तं वलगुन्यरोगे च' इत्यमरः । वार्तं पाटवमारोग्यं भव्य स्वास्थ्य मनामयम् इति यादवः । न चेदाश्चर्यमित्याह—नाथ इति । त्वयि नाथे ईश्वरे सति प्रजानामशुभं दुःखं कुतः ? तथाहि सूर्ये तपति प्रकाशमाने सति तमिस्रा तमस्ततिः । 'तमिस्रम्' इति पाठे तिमिरम् । लोकस्य जनस्य । दृष्टेरावरणाय कथं कल्पेत ? दृष्टिमावरितुं नालमित्यर्थः । भाषार्थ—हे राजन् ! आप हमारी सब प्रकार से कुशल समझें, आप जैसे राजा के रहने पर प्रजा का अकुशल कैसे हो सकता है ? यतः सूर्य के प्रकाशमान रहते अन्धकार किसी की दृष्टि को ढक सकता है ! ॥ १३ ॥

भक्तिः प्रतीक्ष्येषु कुलोचिता ते पूर्वान्महाभाग ! तयातिशेषे । व्यतीतकालस्त्वहमभ्युपेतस्त्वामर्थिभावादिति मे विषादः ॥ १४ ॥ अन्वयः—प्रतीक्ष्येषु भक्तिः ते कुलोचिता, महाभाग तथा पूर्वान् अतिशेषे तु अहम् व्यतीतकालः सन् अर्थिभावात् त्वाम् अभ्युपेतः इति मे विषादः अस्ति । भक्तिरिति । प्रतीक्ष्येषु.पूज्येषु । भक्तिरनुरागविशेषस्ते तव कुलोचिता कुलाभ्यस्ता । हे महाभाग ! सार्वभौम ! तया भक्त्या पूर्वानतिशेषेऽतिवर्तसे । अहं व्यतीतकालोऽतिक्रान्तकालः सन्नर्थिभावात्त्वामभ्युपेत इति मे मम विषादः । भाषार्थ—पूज्यजनों में भक्ति रखना आपकी कुलपरम्परा है, अतः आप में यह गुण अपने पूर्वजों से भी अधिक है। किन्तु इसका मुझे अत्यन्त दुःख है कि मैं समय बीतने पर आया ॥ १४ ॥

शरीरमात्रेण नरेन्द्र ! तिष्ठन्नाभासि तीर्थप्रतिपादितद्धिः । आरण्यकोपात्तफलप्रसूतिः स्तम्बेन नीवार इवावशिष्टः ॥ १५ ॥ अन्वयः—नरेन्द्र ! तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः त्वम् शरीरमात्रेण तिष्ठन् आरण्यकोपात्तफलप्रसूतिः स्तम्बेन अवशिष्टः नीवार इव आभासि । शरीरेति । हे नरेन्द्र ! तीर्थे सत्पात्रे प्रतिपादिता दत्ता ऋद्धियेन स तथोक्तः । शरीरमात्रेण तिष्ठन् । आरण्यका अरण्ये भवा मनुष्या मनुष्यप्रमुखाः । तैरूपात्ता फलमेव प्रसूतिर्यस्य स स्तम्बेन काण्डेनावशिष्टः नीवार इव । आभासि शोभसे ।

१४४ रघुवंशमहाकाव्ये

भाषार्थ—हे राजन् ! यज्ञ में सर्वस्व दे देने के कारण शरीरमात्र से स्थित आप वैसे ही लग रहे हैं जैसे वनवासियों द्वारा फल तोड़ लिए जाने पर डण्ठल-मात्र शेष नीवार धान्य हो ॥ १५ ॥

स्थाने भवानेकनराधिपः सन्नकिञ्चनत्वं मखजं व्यनक्ति ।
पर्यायपीतस्य सुरैर्हिमांशोः कलाक्षयः श्लाघ्यतरो हि वृद्धेः ॥ १६ ॥

अन्वयः—भवान् एकनराधिपः सन् मखजम् अकिञ्चनत्वम् यत् व्यनक्ति तत् स्थाने । हि सुरैः पर्यायपीतस्य हिमांशोः कलाक्षयः वृद्धेः श्लाघ्यतरः भवति ।

स्थान इति । भवानेकनराधिपः सार्वभौमः सन् । मखजं मखजन्यम् । न विद्यते किंचन यस्येत्यकिञ्चनः । तस्य भावस्तत्त्वं निर्धनत्वं व्यनक्ति प्रकटयति । स्थाने युक्तम् । तथाहि सुरैर्देवैः पर्यायेण क्रमेण पीतस्य हिमांशोः कलाक्षयो वृद्धेरुपचयाच्छ्लाघ्यतरो हि वरः खलु ।

भाषार्थ—आप अद्वितीय चक्रवर्ती होते हुए भी यज्ञ में सर्वस्व दान कर देने से उत्पन्न निर्धनता को प्रकट कर रहे हैं, यह उचित ही है, क्यों देवताओं द्वारा क्रम से पीये गये चन्द्रमा का कलाक्षय वृद्धि की अपेक्षा अधिक प्रशंसनीय होता है ।

तदन्यतस्तावदनन्यकार्यो गुर्वर्थमाहर्तुमहं यतिष्ये ।
स्वस्त्यस्तु ते निर्गलिताम्बुगर्भं शरद्धनं नार्दति चातकोऽपि ॥ १७ ॥

अन्वयः—तत् तावत् अनन्यकार्यः अहम् अन्यतः गुर्वर्थम् आहर्तुम् यतिष्ये, ते स्वस्ति अस्तु, चातकः अपि निर्गलिताम्बुगर्भम् शरद् घनम् न अर्दति ।

तदिति । तत्तस्मात्तावदनन्यकार्यः । प्रयोजनान्तररहितोऽहमन्यतो वदान्यान्तराद् गुर्वर्थं गुरुधनमाहर्तुमर्जयितुं यतिष्ये उद्योक्ष्ये । ते तुभ्यं स्वस्ति शुभमस्तु । तथाहि–चातकोऽपि निर्गलितोऽम्बेव गर्भो यस्य तं शरद्घनं नार्दति न याचते ।

भाषार्थ—हे राजन् ! गुरुदक्षिणातिरिक्त दूसरा कोई प्रयोजन न रखनेवाला मैं अन्य दाता से गुरुदक्षिणा की प्राप्ति का प्रयत्न करूँगा, क्योंकि चातक पक्षी भी जल रहित मेघ से जल की याचना नहीं करता । आपका कल्याण हो ॥ १७ ॥

एतावदुक्त्वा प्रतियातुकामं शिष्यं महर्षेर्नृपतिर्निषिध्य ।
किं वस्तु विद्वन् ! गुरवे प्रदेयं त्वया कियद्वेति तमन्वयुङ्क्त ॥ १८ ॥

अन्वयः—एतावत् भक्त्या प्रतियातुकामम् महर्षेः नृपतिः निषिध्य 'हे विद्वन् त्वया गुरवे प्रदेयम् वस्तु किम् कियत् वा' इति तम् अन्वयुङ्क्त ।

एतावदिति । एतावद्वाक्यमुक्त्वा प्रतियातुं कामो यस्य तं प्रतियातुकामं गन्तुकामम् । महर्षेर्वरतन्तोः शिष्यं कौत्सं नृपती रघुर्निषिध्य निवार्य । हे विद्वन् ! त्वया

पञ्चमः सर्गः १४५

गुरवे प्रदेयं वस्तु किं किमात्मकं, कियत् किंपरिमाणं वा । इत्येवं तं कौत्समन्वयुङ्क्तापृच्छत् ।

भाषार्थं— ऐसा कह गमनेच्छु कौत्स को रघु ने रोककर पूछा कि हे विद्वन् ! आपको गुरुदक्षिणा में क्या वस्तु देनी है और कितनी देनी है ॥ १८ ॥

ततो यथावद्विहिताध्वराय तस्मै स्मयावेशविवर्जिताय ।
वर्णाश्रमाणां गुरवे स वर्णी विचक्षणः प्रस्तुतमाचचक्षे ॥ १९ ॥

अन्वयः— यथावत् विहिताध्वराय स्मयावेशविवर्जिताय वर्णाश्रमाणां गुरवे तस्मै विचक्षणः वर्णी सः प्रस्तुतम् आचचक्षे ।

तत इति । ततो यथावद्यथार्हम् । विहिताध्वराय विधिवदनुष्ठितयज्ञाय । सदाचारायेत्यर्थः । स्मयावेशविवर्जिताय गर्वाभिनिवेशशून्याय । अनुद्धतायेत्यर्थः । वर्णानां ब्राह्मणादीनामाश्रमाणां ब्रह्मचर्यादीनां च गुरवे नियामकाय । सर्वकार्य-निर्वाहकायेत्यर्थः । तस्मै रघवे विद्वान्वर्णी ब्रह्मचारी । स कौत्सः प्रस्तुतं प्रकृतमा-चचक्षे ।

भाषार्थं— उसके बाद शास्त्रानुसार यज्ञ करनेवाले निरहंकार रघु से ब्रह्म-चारी कौत्स ने प्रकृत विषय कहा ॥ १९ ॥

समाप्तविद्येन मया महर्षिर्विज्ञापितोऽभूद् गुरुदक्षिणायै ।
स मे चिरायास्खलितोपचारां तां भक्तिमेवागणयत्पुरस्तात् ॥ २० ॥

अन्वयः— समाप्तविद्येन मया महर्षिः गुरुदक्षिणायै विज्ञापितः अभूत्, स च चिराय अस्खलितोपचारां ताम् भक्तिम् एव पुरस्तात् अगणयत् ।

समाप्तेति । समाप्तविद्येन मया महर्षिर्वरतन्तुर्गुरुदक्षिणायै गुरुदक्षिणास्वीकारार्थं विज्ञापितोऽभूत् । स च गुरुश्चिरायास्खलितोपचारां तां दुष्करा मे भक्तिमेव पुरस्ता-त्प्रथममगणयत्संख्यातवान् । भक्त्यैव सन्तुष्टः किं दक्षिणयेत्युक्तवानित्यर्थः ।

भाषार्थं— समस्त विद्याओं को पढ़ लेने पर मैंने महर्षि वरतन्तु से जब गुरु-दक्षिणा लेने की प्रार्थना की तब उन्होंने बहुत दिनों तक नियमपूर्वक मेरे द्वारा की गयी गुरु-सेवा को ही श्रेष्ठ दक्षिणा समझा ॥ २० ॥

निबन्धसञ्जातरुषाऽर्थकार्श्यंमचिन्तयित्वा गुरुणाऽहमुक्तः ।
वित्तस्य विद्यापरिसंख्यया मे कोटीश्चतस्रो दश चाहरेति ॥ २१ ॥

अन्वयः— निर्बन्धसंजातरुषा गुरुणा अर्थकार्श्यम् अचिन्तयित्वा अहम् 'वित्तस्य चतस्रः दश च कोटीः मे आहर' इति विद्यापरिसंख्यया उक्तः ।

निबन्धेति । निर्बन्धेन प्रार्थनाऽतिशयेन सञ्जातरुषा सञ्जातक्रोधेन गुरुणा ।

---

१० र० सम्पू०

१४६ | रघुवंशमहाकाव्ये

मर्थकार्श्यं दारिद्र्यमचिन्तयित्वाऽविचार्याहम्। वित्तस्य धनस्य चतस्रो दश च कोटीश्चतुर्दशकोटीर्मे मह्यमाहरानयेति विद्यापरिसंख्ययाऽनुसारेणैवोक्तः।

भावार्थ—बार-बार गुरुदक्षिणा के लिए आग्रह करने पर क्रुद्ध गुरु ने मेरी दरिद्रता पर ध्यान न दे कहा कि १४ विद्याओं के लिए १४ करोड़ द्रव्य लाकर दो ॥ २१ ॥

सोऽहं सपर्याविधिभाजनेन मत्वा भवन्तं प्रभुशब्दशेषम्।
अभ्युत्सहे सम्प्रति नोपरोद्धुमल्पेतरत्वाच्छ्रुतनिष्क्रयस्य ॥ २२ ॥

अन्वयः—सः अहम् सपर्याविधिभाजनेन भवन्तम् प्रभुशब्दशेषम् मत्वा श्रुतनिष्क्रयस्य अल्पेतरत्वात् सम्प्रति उपरोद्धुमन् अभ्युत्सहे।

सोऽहमिति। सोऽहं सपर्याविधिभाजनेनार्घ्यपात्रेण भवन्तं प्रभुशब्द एव शेषो यस्य तं मत्वा श्रुतनिष्क्रयस्य विद्यामूल्यस्याल्पेतरत्वादतिमहत्त्वात्सम्प्रत्युपरोद्धुं निर्बन्धुं नाभ्युत्सहे।

भाषार्थ—पूजा में मृण्मय अर्घ्यपात्र के द्वारा ही आपको सर्वथा निर्धन जान कर गुरुदक्षिणा की अधिकता से अब आपसे कुछ कहने का साहस नहीं है। आप तो अब नाममात्र से सम्राट् हैं ॥ २२ ॥

इत्थं द्विजेन द्विजराजकान्तिरावेदितो वेदविदां वरेण।
एनोनिवृत्तेन्द्रियवृत्तिरेनं जगाद भूयो जगदेकनाथः ॥ २३ ॥

अन्वयः—द्विजराजकान्तिः एनोनिवृत्तेन्द्रियवृत्तिः जगदेकनाथः वेदविदाम् वरेण द्विजेन इत्थम् आवेदितः सन् एनम् भूयः जगाद।

इत्थमिति। द्विजराजकान्तिश्चन्द्रकान्तिः। एनसः पापात्निवृत्तेन्द्रियवृत्तिर्यस्य स जगदेकनाथो रघुर्वेदविदां वरेण श्रेष्ठेन द्विजेन कौत्सेनेत्थमावेदितः सन् एनं कौत्सं भूयः पुनर्जगाद।

भाषार्थ—चन्द्रसमकान्ति निष्पाप, संसार के एकमात्र, स्वामी रघु कौत्स के यों कहने पर फिर बोले ॥ २३ ॥

गुर्वर्थमर्थी श्रुतपारदृश्वा रघोः सकाशादनवाप्य कामम्।
गतो वदान्यान्तरमित्ययं मे माभूत्परीवादनवावतार ॥ २४ ॥

अन्वयः—'श्रुतपारदृश्वा गुर्वर्थम् अर्थी रघोः सकाशात् कामम् अनवाप्य वदान्यान्तरम् गतः' इति अयम् मे परीवादनवावतारः मा भूत्।

गुर्वर्थमिति। श्रुतस्य पारं दृष्टवाञ्छ्रुतपारदृश्वा। गुर्वर्थं गुरुदक्षिणार्थं यथा तथाऽर्थी याचकः। रघोः सकाशात्कामं मनोरथममवाप्याप्राप्य वदान्यान्तरं दात्रन्तरं

गतः' इत्येवंरूपोऽयं परीवादस्य नवो नूतनः प्रथमोऽवतार आविर्भावो मे मा भून्माऽस्तु।

भाषार्थ—हे कौत्स ! 'सकलशास्त्रपारङ्गत गुरुदक्षिणाय चक, रघु के पास मनोरथ पूर्ण न होने पर दूसरे दाता के पास गये' यह निन्दा का नया अवतार न हो ॥ २४ ॥

स त्वं प्रशस्ते महिते मदीये वसंश्चतुर्थोऽग्निरिवाग्न्यगारे । द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुमर्हन् यावद्यते साधयितुं त्वदर्थम् ॥ २५ ॥

अन्वयः—सः त्वम् महिते प्रशस्ते मदीये अग्न्यगारे चतुर्थः अग्नि इव वसन् द्वित्राणि अहानि सोढुम् अर्हसि अहं तावत् त्वदर्थम् साधयितुम् यते ।

स इति। स त्वं महिने पूजिते प्रशस्ते प्रसिद्धे मदीयेऽग्न्यगारे त्रेताग्निशालायां चतुर्थोऽग्निरिव वसन्द्वित्राणि द्वे त्रीणि वाऽहानि दिनानि सोढुमर्हसि। हे अर्हन् ! मान्य ! त्वदर्थं तव प्रयोजनं साधयितुं यावद्यते ।

भाषार्थ—अतः मेरी परम पवित्र अग्निशाला में चतुर्थ अग्नि के समान दो या तीन दिन निवास करें, जब तक मैं आपकी कार्यसिद्धि के लिए प्रयत्न करूँ ॥ २५ ॥

तथेति तस्यावितथं प्रतीतः प्रत्यग्रहीत्सङ्गरमग्रजन्मा । गामात्तसारां रघुरप्यवेक्ष्य निष्क्रष्टुमर्थं चकमे कुबेरात् ॥ २६ ॥

अन्वयः—अग्रजन्मा प्रतीतः सन् तस्य अवितथम् सङ्गरम् इति प्रत्यग्रहीत्, तथा रघु अपि गाम् आत्तसाराम् अवेक्ष्य कुबेरात् अर्थम् निष्क्रष्टुम् चकमे ।

तथेतीति । अग्रजन्मा ब्राह्मणः प्रतीतः प्रीतः संस्तस्य रघोरवितथममोघं सङ्गरं प्रतिज्ञाम् । 'तां गिरम्' इति केचित्पठन्ति । तथेति प्रत्यग्रहीत् । रघुरपि गां भूमिमात्तसारां गृहीतधनामवेक्ष्य कुवेरार्थं निष्क्रष्टुमाहर्तुं चकम इयेष ।

भाषार्थ—ब्राह्मण कौत्स ने प्रसन्न हो रघु की अव्यर्थ प्रतिज्ञा को स्वीकार किया। इधर महाराज रघु ने भी पृथ्वी को सारहीन समझ कुबेर से धन लेने की इच्छा की । २६ ॥

वसिष्ठमन्त्रोक्षणजातप्रभावादुदन्वदाकाशमहीधरेषु । मरुत्सखस्येव बलाहकस्य गतिर्विजघ्ने नहि तद्रथस्य ॥ २७ ॥

अन्वयः—वसिष्ठमन्त्रोक्षणजात् प्रभावात् उदन्वदाकाशमहीधरेषु मरुत्सखस्य बलाहकस्य इव तद्रथस्य गतिः न हि विजघ्ने ।

१४८ रघुवंशमहाकाव्ये

वसिष्ठेनेति। वसिष्ठस्य यन्मन्त्रेणोक्षणमभिमन्त्र्य प्रोक्षणं तज्जातप्रभावात्सामर्थ्याद्धेतोः। उदन्वदाकाशमहीधरेषूदन्वत्युदधावाकाशे महीधरेषु वा। मरुत्सखस्य मरुतः सखेति तत्पुरुषः ; ततो वायुसहायस्येति लभ्यते। वारीणां वाहको बलाहकः तस्येव मेघस्येव। तद्रथस्य गतिः सञ्चारो न विजघ्ने न विहता हि।

**भाषार्थ—**जैसे वायु की सहायता से मेघ की गति सर्वत्र हो जाती है वैसे ही महर्षि वसिष्ठ के मन्त्रों से अभिमन्त्रित जल के प्रोक्षण से उत्पन्न सामर्थ्य से महाराज रघु की गति भी कहीं भी नहीं रुकती थी ॥ २७ ॥

अथाधिशिश्ये प्रयततः प्रदोषे रथं रघुः कल्पितशस्त्रगर्भम् ।
सामन्तसम्भावनयैव धीरः कैलासनाथं तरसा जिगीषुः ॥ २८ ॥

**अन्वयः—**अथ प्रदोषे प्रयत: वीर रघुः सामन्तसम्भावनया एव कैलाशनाथम् तरसा जिगीषुः सन् कल्पितशस्त्रगर्भम् रथम् अधिशिश्ये।

अथेति। अथ प्रदोषे रजनीमुखे। तत्काले यानाधिरोहणविधानात्। प्रयतो धीरो रघुः। समन्ताद्भवः सामन्तः। राजमात्रमिति सम्भावनयैव कैलासनाथं कुबेरं तरसा बलेन जिगीषुर्जेतुमिच्छुः सन्। कल्पितं सज्जितं शस्त्रं गर्भे यस्य तं रथमधिशिश्ये। रथे शयितवानित्यर्थः।

**भाषार्थ—**इसके बाद धैर्यशाली रघु साधारण राजा के समान तैयार हो कुबेर को जीतने की इच्छा से शुभ मुहूर्त होने के कारण सायंकाल में ही सशस्त्र रथ में सो गये ॥ २८ ॥

प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै सविस्मयाः कोषगृहे नियुक्ताः ।
हिरण्मयीं कोषगृहस्य मध्ये वृष्टिं शशंसुः पतितां नभस्तः ॥ २६ ॥

**अन्वयः—**प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै कोषगृहे नियुक्ताः जनाः सविस्मयाः सन्तः कोषगृहस्य मध्ये नभस्तः पतिताम् हिरण्मयीम् वृष्टिम् शशंसुः।

प्रातरिति। प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै रघवे कोषगृहे नियुक्ता अधिकृता भाण्डागारिकाः सविस्मयाः सन्तः कोषगृहस्य मध्ये नभस्तो नभसः पतितां हिरण्मयीं सुवर्णमयीम्। वृष्टिं शशंसुः कथयामासुः।

**भाषार्थ—**प्रातःकाल राजा रघु प्रस्थान के लिए ज्यों ही उद्यत हुए, त्यों ही आश्चर्यचकित राजकोश रक्षकों ने सूचना दी कि कोशगृह में आकाश से सुवर्ण की वर्षा हुई है ॥ २९ ॥

तं भूपतिर्भासुरहेमराशिं लब्धं कुबेरादभियास्यमानात् ।
दिदेश कौत्साय समस्तमेव पादं सुमेरोरिव वज्रभिन्नम् ॥ ३० ॥

पंचमः सर्गः १४९

अन्वयः—भूपतिः अभियास्यमानात् कुबेरात् लब्धम् वज्रभिन्नम् सुमेरोः पा- दम् इव स्थितम् तम् भासुरहेमराशिम् समस्तम् एव कौत्साय दिदेश ।

तमिति । भूपतिः रघुः । अभियास्यमानादभिगमिष्यमाणात्कुबेराल्लब्धम् । कुलिशेन सुमेरोः पादं प्रत्यन्तपर्वतमिव स्थितम् । 'शृङ्गम्' इति क्वचित्पाठः । तं भासुरं भास्वरम् । हेमराशि समस्तं कृत्स्नमेव कौत्साय दिदेश ददौ ।

भाषार्थ — युद्ध के लिए चढ़ाई किए जाने वाले कुबेर से वृष्टि द्वारा प्राप्त चमकती हुई सुवर्ण राशि रघु ने कौत्स ऋषि को दे दी। जो कि वज्र से काट कर गिराये हुए सुमेरु के टुकड़े के समान दिखती थी ॥ ३० ॥

जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ द्वावप्यभूतामभिनन्द्यसत्त्वौ ।
गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहोऽर्थी नृपोऽर्थिकामादधिकप्रदश्च ॥ ३१ ॥

अन्वयः—तौ द्वौ अपि साकेतनिवासिनः जनस्य अभिनन्द्यसत्त्वौ अभूताम् । गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहः अर्थी, अर्थिकामात् अधिकप्रदः नृपः च ।

जनस्येति । तावर्थिदातारौ द्वावपि साकेतनिवासिनोऽयोध्यावासिनः । जनस्याभिनन्द्यसत्त्वं स्तुत्यव्यवसायावभूताम् । कौ द्वौ ? गुरुप्रदेयाधिकेऽतिरिक्तद्रव्ये निःस्पृहोऽर्थी । अर्थिकामादर्थिमनोरथादधिकं प्रददातीति तथोक्तः । नृपश्च ।

भाषार्थ—उस समय अयोध्यानिवासी याचक कौत्स और दाता रघु दोनों की सराहना करने लगे । इधर तो कौत्स गुरुदक्षिणा से अधिक एक कौड़ी भी लेना नहीं चाहते थे और उधर रघु वह समस्त धन कौत्स को देने के लिए इच्छुक थे ॥ ३१ ॥

अथोष्ट्रवामीशतवाहितार्थं प्रजेश्वरं प्रीतमना महर्षिः ।
स्पृशन्करेणानतपूर्वकायं सम्प्रस्थितो वाचमुवाच कौत्सः ॥ ३२ ॥

अन्वयः—अथ प्रीतमनाः महर्षिः कौत्सः सम्प्रस्थितः सन् उष्ट्रवामीशतवाहितार्थम् आनतपूर्वकायम् प्रजेश्वरम् करेण स्पृशन् वाचम् उवाच ।

अथेति । अथ प्रीतमना महर्षिः कौत्सः सम्प्रस्थितः सम्प्रस्थास्यमानः सन् । उष्ट्राणां क्रमेलकानां वामीनां वडवानां च शतैर्वाहितार्थं प्रापितधनमानतपूर्वकायम्। विनयनम्रं प्रजेश्वरं करेण स्पृशन्वाचमुवाच ।

भाषार्थ—इसके बाद परम प्रसन्न कौत्स ऋषि प्रस्थान करते हुए सैकड़ों ऊँटों खच्चरों से धन को पहुँचा देने का प्रयत्न करने वाले, मस्तक झुकाये हुए रघु पर हाथ फेरते हुए यों बोले ॥ ३२ ॥

किमत्र चित्रं यदि कामसूर्भूर्वृत्ते स्थितस्याधिपतेः प्रजानाम् ।
अचिन्तनीयस्तु तव प्रभावो मनीषितं द्यौरपि येन दुग्धा ॥ ३३ ॥

१५० रघुवंशमहाकाव्ये

**अन्वयः—**वृत्तेः स्थितस्य प्रजानाम् अधिपतेः भूः कामसूः यदि, अत्र चित्रम् किम् तु तव प्रभावः अचिन्तनीयः येन द्यौः अपि मनीषितम् दुग्धा ।

किमिति । वृत्तेः स्थितस्य प्रजानामधिपतेर्नृपस्य भूः कामात्सूत इति कामसू-र्यदि । अत्र कामप्रसवने किं चित्रम् । न चित्रमित्यर्थः किन्तु तव प्रभावो महिमा त्वचिन्तनीयः । येन त्वया द्यौरपि मनीषितमभिलषितं दुग्धा ।

**भाषार्थ—**राजकार्य में तत्पर रहने वाले आप की पृथ्वी यदि मनोऽनुकूल वस्तुओं को उत्पन्न करती हो तो आश्चर्य नहीं क्योंकि आपका प्रभाव अचिन्तनीय है जिससे आपने इच्छानुसार स्वर्ग को भी दुह लिया है ॥ ३३ ॥

आशास्यमन्यत्पुनरुक्तभूतं श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते ।
पुत्रं लभस्वात्मगुणानुरूपं भवन्तमीड्यं भवतः पितेव ॥ ३४ ॥

**अन्वयः—**सर्वाणि श्रेयांसि अधिजग्मुषः ते अन्यत् आशास्यम् पुनरुक्तभूतम् ( अस्ति ) किन्तु ईडचम् भवन्तम् भवतः पिता इव त्वम् अपि आत्मगुणानुरूपम् पुत्रम् लभस्व ।

आशास्यमिति । सर्वाणि श्रेयांसि शुभान्यधिजग्मुषः प्राप्तवतस्ते तवान्यत्पुत्रातिरिक्तमाशास्यमाशीःसाध्यमाशंसनीयं वा पुनरुक्तभूतम् । सर्वसिद्धमित्यर्थः । किन्त्वीड्यं स्तुत्यं भवतः पितेवात्मगुणानुरूपम् त्वया तुल्यगुणं पुत्रं लभस्व प्रप्नुहि ।

**भाषार्थ—**सर्वकल्याणभोगी आपको अन्य आशीर्वाद देना व्यर्थ है । जैसे पिता ने तुल्यगुण आपको प्राप्त किया । उसी तरह आप भी अपने समान गुणवाले पुत्र को प्राप्त करें ॥ ३४ ॥

इत्थम् प्रयुज्याशिषमग्रजन्मा राज्ञे प्रतीयाय गुरोः सकाशम् ।
राजाऽपि लेभे सुतमाशु तस्मादालोकमर्कादिव जीवलोकः ॥ ३५ ॥

**अन्वयः—**अग्रजन्मा इत्थम् राज्ञे आशिषम् प्रयुज्य गुरोः सकाशम् प्रतीयाय राजा अपि जीवलोकः अर्कात् आलोकम् इव तस्मात् आशु सुतम् लेभे ।

इत्थमिति । अग्रजन्मा ब्राह्मणः । इत्थं गज्ञ आशिषं प्रयुज्य दत्त्वा गुरोः सकाशं समीपं प्रतीयाय प्राप । राजाऽपि । जीवलोको जीवसमूहः । अर्कादालोकं प्रकाशमिव । शीघ्रम् । 'चैतन्यम्' इति पाठे ज्ञानम् । तस्मादृषेराशु सुतं लेभे प्राप ।

**भाषार्थ—**कौत्सरऋषि यों रघु को आशीर्वाद देकर अपने गुरु के पास चले गये उधर राजा रघु ने भी थोड़े दिनों में आशीर्वाद के प्रभाव से पुत्र प्राप्त किया जैसे मनुष्यगण सूर्य से प्रकाश पाता है ॥ ३५ ॥

ब्राह्मे मुहूर्त्ते किल तस्य देवी कुमारकल्पं सुषुवे कुमारम् ।
अतः पिता ब्रह्मण एव नाम्ना तमात्मजन्मानमजं चकार ॥ ३६ ॥