सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

गणेशः, सरस्वती, शिवः ३

---

[गणेशः]

कापि शैलाः क्वचन मणिगणाः कापि नक्रादिसत्त्वाः ॥२९॥
विघ्नेशःस्र्वैविघ्नान्परिहरतु स यत्कर्णतालादुदञ्चद्वायुध्याधूत-
कण्ठस्थल्युगलगलद्गूरिसिन्दूरपूरैः । आरुण्याद्वैतभावं
गतवति जगति कापि नो भाति भानुर्नैवासौ शीतभानु
क्वचिदपि नितरां भासते वा कृशानु ॥ ३० ॥ क्रोडं ता-
तस्य गच्छन्विशदबिसधिया शावकं शीतभानोराकर्षन्भाल-
वैश्वानरनिशितशिखारोचिषा तप्यमानः । गङ्गाम्भः पातु-
मिच्छुर्भुजगपतिफणात्फूत्कृतैर्दह्यमानो मात्रा संबोध्य नीतो
दुरितमपनयेद्धालवेषो गणेशः ॥ ३१ ॥ उच्चैरुत्ताण्ड
स्थल बहुलगलद्दानप्रमत्त-^१फीतालीभ्रातगीतिश्रुतिविधृतिक-
लोन्मीलितार्थाक्षिपक्ष्मा । भक्तप्रत्यूहपृथ्वीरुहनि वहसमु-
न्मूलनोच्चैरुदञ्चच्छुण्डादण्डाय उग्रार्भक इभवदनो वः स
पायादपायात् ॥ ३२ ॥ कल्याणं वो विधत्तां करटमदधुनी-
लोलकल्लोलमालाखेलल्लोलम्बकोलाहलमुखरितदिक्कक्रवालान्तरालम् ।
म्ल वेतण्डरल सततमरिचलत्कर्णतालप्ररोह-
द्वाताङ्कराजिहीर्षार्दरविवृतफणाशृङ्गमूषाभुजङ्गम् ॥ ३३ ॥
यः सिन्धौ फेनराशिर्भुवि कुमुदवनं व्योम्नि नक्षत्रलक्ष्मीरथ्र्यो
मुक्तासमूहस्तुरुषु सुमनसो मानसे हंससङ्घः । श्रीकण्ठे
भूतिक्लेशः शिखरिषु मणयो दिक्षु नीहारपातः पाण्डुः शु-
ण्डाग्रजन्मा जयति गणपतेः शीकराणां विलासः ॥ ३४ ॥
सानन्दं नन्दिहस्ताहतमुरजरवाहूतकौमारेर्बर्हिभ्रासैंन्नासा-
ग्ररन्ध्रं विशति फणिपतौ भोगसंकोचभाजि । गण्डोड्डीना-
लिमालासुखरितककुभैस्ताण्डवे शूलपाणेर्वैनायक्यश्चिरं वो
वदनविधूर्तयः पान्तु चीत्कारवत्यः ॥ ३५ ॥

---

सरस्वती

धातृश्रुत्युं^१मुखीकण्ठरङ्गे^२नाटकविहारिणीम् । नित्यं प्रगल्भ-
वाचालामुपतिष्ठे सरस्वतीम् ॥ १ ॥ सूक्ष्माय शुचये तस्मै
नमन्ने वाक्तत्त्वतन्तवे । विचित्रो यस्य विन्यासो विदधाति
जगत्पटम् ॥ २ ॥ तद्दिव्यमव्ययं धाम साग्स्वतमुपासहे ।
यत्प्रसादात्प्रलीयन्ते मोहान्धतमस^९च्छटाः ॥ ३ ॥ पातु वो
निकष^१९ग्रावा मतिहेम्नः सरस्वती । प्रां^१०ज्ञेतरपरिच्छेदं वचसैव
करोति या ॥ ४ ॥ शारदा शारदाम्भोजवदना वदनाम्बुजे ।
सर्वदा^२१ सर्वदास्माकं संनिधिं संन्निधिं^२२ क्रियात् ॥ ५ ॥

करबदरसदृशमखिलं भुवनतलं यत्प्रसाद्तः^१ कवयः ।
पश्यन्ति सूक्ष्ममतयः सा जयति सरस्वती देवी ॥ ६ ॥
शरणं करवाणि शर्मदे ते चरणं वाणि चराचरोपजीव्यम् ।
करुणामैसृणै^२ कटाक्षपातैः कुरु मामम्ब कृतार्थसार्थवाहम्
॥ ७ ॥ आशासु राशीभवदङ्गवल्लीभासैव दासीकृतदुग्ध-
सिन्धुम् । मन्दस्मितैर्निन्दितशारदेन्दुं वन्देऽरविन्दासन-
सुन्दरि त्वाम् ॥ ८ ॥ वचांसि वाचस्पतिमत्सरेण माराणि
लब्धुं ग्रहमण्डलीव । मुक्ताक्षमूत्रत्वमुपैति यस्याः सा
सप्रमादास्तु सरस्वती वः ॥ ९ ॥ ज्योतिसामो^३रमलोच-
नगोचरं तज्जिह्वाङ्गुसद्गस मधुनः प्रवाहम् । दूरे त्वथ
पुलकबन्धि परं प्रपद्ये सास्वतं किमपि कामदुघं रहस्यम्
॥ १० ॥ तव करकमलस्था स्फाटिकीर्मे^३क्षमाला^४ नखकिरण-
विभिन्ना दाडिमीबीजबुद्ध्या । प्रतिकलमनुकर्षन्^५ येन कीरो^६
निषिद्धः स भवतु मम भूत्यै वाणि ते मन्दहासः ॥ ११ ॥
तमोगुणविनाशिनी सकलकालमुद्द्योतिनी धरातलविहारिणी
जैडसमाजविद्वेषिणी । केलानिधिसहायिनी लसदलोल-
सौदामिनी मदन्तरवलम्बिनी भवतु कापि कौदम्बिनी^१२
॥ १२ ॥ या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता
या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना । या ब्रह्मा-
च्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता सा मा पातु सर-
स्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥ १३ ॥

---

शिवः

नमस्तुङ्गशिरश्चुम्बिचन्द्रचामरचारवे । त्रैलोक्यनगरार-
म्भमूलस्तम्भाय शंभवे ॥ १ ॥ वामाङ्गीकृते^१वैमाङ्गि
कुण्डलीकृतेैकुण्डलि । आविर्स्तु पुरो वस्तु भूतिभूत्येम्ब-
राम्बरम् ॥ २ ॥ निर्र्उपादानसंभारं^१६मभित्तावेव तन्वते ।
जैर्गच्चित्रं^१७ नमस्तस्मै कलाश्लाघ्याय शूलिने ॥ ३ ॥ चन्द्रा-
ननार्धदेहाय चन्द्रांशुसितमूर्तये । चन्द्रार्कानलनेत्राय च-
न्द्रार्धशिरसे नमः ॥ ४ ॥ भुजङ्गकुण्डली व्यक्तशशिशुभ्रांशु-
शीतगुः । जगन्त्यपि सदाऽपायाद्व्याख्यातैहोरः शिवः ॥ ५ ॥
पिनाकफणिबालेन्दुभस्ममन्दाकिनीयुता । पवर्ग रचिता
मूर्तिरपंवर्गप्रदास्तु वः ॥ ६ ॥ दिगम्बरनितम्बिन्याः किम-

---

[पादटिप्पण्यः]

१ बहु
२ भ्रमरसमुदाय
३ वृक्ष
४ गण्डस्थलम्
५ मदोदकस्रित्
६ पुरातनम्
७ गजश्रेष्ठ
८ ईषत्
९ अग्रभाग
१० हिमपातम्
११ शृङ्ग
१२ मयूर
१३ भयात
१४ फणा
१५ नृत्ये
१६ चालनम्
१७ चतुष्पथम्
१८ समूहा
१९ स्वर्णादिपरीक्षणशिला
२० पण्डितमूर्खयोर्भेदम्
२१ सर्वदात्री
२२ उत्तमनिधिम्

१ कुशाग्रबुद्धय
२ स्निग्धै
३ स्फटिकमयीम्
४ जपमालाम्
५ मिश्राम
६ प्रतिक्षणम्
७ शुक
८ समृद्धै
९ अज्ञानम्; पक्षे,-अन्धकार
१० मन्दबुद्धिः; पक्षे,-डल्योः सावर्ण्यात् जलम्
११ विद्वज्जन, पक्षे,-चन्द्र
१२ सरस्वती; पक्षे,-मेघमाला
१३ स्त्री
१४ सर्प
१५ दिगम्बरम्
१६ उपकरणम्; पक्षे,-तूलिकादिकम्
१७ संत्तिः; पक्षे,-समूह
१८ नानाकारम्, पक्षे,-आलेख्यम्
१९ चन्द्रकला; पक्षे,-आलेख्यक्रियाकौशलम्
२० मोक्ष-