सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

४ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ १ प्रकरणम्

---

म्बरविभूषणम् । इत्यम्बरहरः पायात्परीरम्भरः परो ॥ ७ ॥ ॐ नमः परमार्थैकरूपाय परमात्मने । स्वेच्छाव- भासितासत्यभेदभिन्नाय शंभवे ॥ ८ ॥ नमः शिवाय निः- शेषक्लेशप्रशमशालिने । त्रिगुणग्रन्थिदुर्भेदभवबन्धविभेदिने ॥ ९ ॥ समस्तलक्षणाद्योग एव यस्योपलक्षणम् । तस्मै नमोऽस्तु देवाय कस्मैचिदपि शंभवे ॥ १० ॥ ससारैकनि- मित्ताय ससारैकविरोधिने । नमः ससाररूपाय निःससाराय शंभवे ॥ ११ ॥ सदसत्त्वेन भावाना युक्ता या द्वितीयी स्थितिः । तामुलङ्घ्य तृतीयस्मै नमस्त्रिचाय शभवे ॥ १२ ॥ आसन्नाय सुदूराय गुह्याय प्रकटात्मनं । मुलमायातिदुर्गाय नमस्त्रिचाय शभवे ॥ १३ ॥ ससेवितभृगुतुङ्गं विद्योतित- वेदवेदाङ्गम् । परिनर्तितभवरङ्ग ममसिजमङ्गं समाश्रये लिङ्गम् ॥ १४ ॥ स जयति हिमकरलेखा चकास्ति य- स्योमयोत्सुकास्निहिता । नयनप्रदीपकज्जलजिघृक्षया रजत- शुक्तिरिव ॥ १५ ॥ पौ१णिग्रहे पुल२कितं वपुरैशं भूति३भू- षितं जयति । अङ्कुरित इव मनो४भूर्यस्मिन् भस्मावशेषोऽपि ॥ १६ ॥ मा वम सृणृणु विषमिदमिति सातङ्क पितामहे- नोक्तः । प्रातर्जयति सलज्जः कजलमलिनाधरः शभुः ॥ १७ ॥ जयति प्रियापदान्ते गरलमवै५र्यैकः खरारातिः । विषम६विशिखे विशन्चिव शरण गलबद्धकरवालः ॥ १८ ॥ संध्यासलिलाञ्जलिमपि कङ्कणफणिपीयमानमविजानन् । गौरीमुखार्पितमना विजयाहसितः शिवो जयति ॥ १९ ॥ प्रणयकुपितप्रियापदलाक्षासन्धानबन्धमधुरेन्दुः । तद्धलय- कनकनिकषग्रावग्रीवः शिवो जयति ॥ २० ॥ अहिभू- षणोऽप्यभयदः सुकलितहालाहलोऽपि यो नित्यः । दिग्वा सनोऽप्यखिलेशतं शशधरशेखर वन्दे ॥ २१ ॥ जयति जटाकिर्ञ्जल्कं गङ्गामधु मुण्डवलयबीजमयम । गलगर्लप- ङ्कसभवमम्भोरुहमानन शभोः ॥ २२ ॥ प्रतिबिम्बितगौरी- मुखविलोकोत्कम्पशिथिलकरगलितः । स्वेदभरपूर्यमाणः शंभोः सलिलाञ्जलिर्जयति ॥ २३ ॥ औदाय१० चापमंचलं कृत्वो११हीन गुण विषमै१२दृष्टिः । यश्चित्रे१३मैच्युतशरो र्लक्ष्य१४-

१मैभाङ्गीन्नमस्तस्मै ॥ २४ ॥ उप२हरण विमवाना सहरणं सकलदुरितजालस्य । उद्धरणं ससाराच्चरण वः श्रेयसेऽस्तु विश्वपतेः ॥ २५ ॥ आहतकुपितभवानीकृतकरमालादिब- न्धनव्यसनः । केलिकलाकल्हादौ देवो वः शकरः पायात् ॥ २६ ॥ मिक्षुकोऽपि सकलेप्सितदाता प्रेतभूमिनिलयोऽपि पवित्रः । भूतचित्रमपि योऽभयसत्री तं विचित्रचरितं शिव- मीडे ॥ २७ ॥ पाणिग्रहे पर्वतराजपुत्र्याः पादाम्बुज पाणि- सरोरुहाभ्याम् । अश्मानमारोपयतः स्मरारेर्मन्दस्मितं मङ्गलमातनोतु ॥ २८ ॥ पार्थस्थपृध्वीधरराजकन्याप्रकोप- विस्फूर्जुथु३कातस्स । नमोऽस्तु ते मातरिति प्रणामाः शि- वस्य सध्याविषया जयन्ति ॥ २९ ॥ क्व तिष्ठतस्ते पितरौ ममेवेत्यपर्णयोक्ते परिहासपूर्वम् । क वा ममेव श्वशुरौ तवेति तामीरयन् सस्मितमीश्वरोऽव्यात् ॥ ३० ॥ स पातु वो यस्य जटाकलापे स्थित. शशाङ्कः स्फुटहारगौरः । नीलोत्पला- नामिव नालपुञ्जे निद्रायमाणः शरदीव हसः ॥ ३१ ॥ जगत्सिसृक्षाप्रलयक्रियाविधौ प्रयत्नमुन्मेषनिमेषविभ्रमम् । वदन्ति यस्येक्षणलोलपक्ष्मणा पराय तस्मै परमेष्ठिने नमः ॥ ३२ ॥ वक्राणि पञ्च कुचयोः प्रतिबिम्बितानि दृष्ट्वा दशाननसमागमनभ्रमेण । भूयोऽपि शैलपरिवृत्तिभयेन गाढ- मालिङ्गितो गिरिजया गिरिशः पुनातु ॥ ३३ ॥ संध्या- नतौ नरपुरश्चितनोः सरोषमुत्सारिते गिरिजया निजपाणि- पद्मे । उत्सर्पिकङ्कणफणीन्द्रफणार्पणेन पूर्णोऽञ्जलिर्जयति बालमृगाङ्कमौलेः ॥ ३४ ॥ यस्याङ्कुरुगमविदः परिपूर्ण- शक्तेरशो कियत्यपि निविष्टममुं प्रपञ्चम् । तस्मै तमालरुचि- भासुरकंधरायं नारायणौसहचराय नमः शिवाय ॥ ३५ ॥ व्योम्नीव नीरदभरः सरसीव वीचिन्यूह. सहस्रमहसीव सुधांशुधाम । यस्मिन्निद जगदुदेति च लीयते च तच्छा- म्वं भवतु वैमवमृद्धये वः ॥ ३६ ॥ यः कन्दुकैरिव पुरं- दरपदसद्मपद्मापतिप्रभृतिभिः प्रचुरप्रमेयः । खेलत्यलङ्घ्य- महिमा स हिमाद्रिकन्याकान्तः कृतान्तदलनो लघयत्वघ वः ॥ ३७ ॥ मुक्तिर्हि नाम परमः पुरुषार्थ एकस्तामन्त- रायमययन्ति यदन्तरङ्गाः । कि भूयसा भवतु सैव सुधाम- यूखलेखाशिखामरणभक्तिरमङ्गुरा वः ॥ ३८ ॥ दिश्यात्स शीतकिरणाभरणः शिवं वो यस्योत्तमाङ्गम्रुवि विस्फुरदूर्मि- पक्षा । हंसीव निर्मलशशाङ्ककलामृणालकन्दार्थिनी सुर- सरिन्नभसः पपात ॥ ३९ ॥ श्रेयांसि वो दिशतु यस्य सि- ताभ्रशुभ्रा विभ्राजते सुरसरिद्वरमौलिमाला । ऊर्ध्वेक्षण- ज्वलनतापविलीयमानचन्द्रामृतप्रविततामृतवाहिनीव ॥४०॥

---

१ परिणये २ सजातपुलकम् ३ भस्मना शोभितम् ४ मदन ५ कण्ठाभूषणम् ६ मदने ७ आरम्भः ८ केसरः ९ त्रिलोचनो हिमाचल धनु, वासुकिं ज्याम्, विष्णु शर च विधाय त्रिपुरसुरं अघानेति प्रकृतोऽर्थ . चलनशून्यं धनु अहीनो धनुर्दण्डादन्यूनो गुण, विषमा लक्ष्यादन्यत्र निहिता दृष्टि न च्युतः शरो यस्य तथाविध', तथापि लक्ष्यमङ्ग इति विरोधाभास १० स्थिरम्, पक्षे,-पर्वतम् ११ गुणरहितम्; पक्षे,-अहीनमिति पदच्छेदे सर्पराज गुण कृत्वेत्यर्थ १२ असमदृक्; पक्षे,-त्रिलोचनत्वाद्दि-षमदृष्टिः १३ न च्युतः शरो यस्य; पक्षे,-अच्युतो विष्णुः स एव शरो यस्य १४ शरव्यम्; त्रिपुरमिरत्यर्थे..

१ बभञ्ज २ दातारम् ३ वज्रनिघोषः.