सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

कुसुमशराविरासे शम्भुमध्याद्रिप्रीतिकृतवलयस्य क्षभाग- तस्यार्धमेकम् । निजमित्र शशिखण्ड याचमानस्य शम्भोर्भवतु सह विवाद कान्तया कौतुकाय ॥ ४१ ॥ कथयन् कथमेषा मेनया विप्रदत्ता शिव शिव गिरि- पुत्री त्र्यम्बकारातिकाय । इति वदति पुरभीमण्डले सिद्धिलौकन्यगकन्वग्देश पातु वः श्रीमहेशः ॥ ४२ ॥ प्ररूननयन मश्नमद् दुरफुरिताधर मुतनु शशिन. क्रिद्धा । कान्ति करोतु तनाननम् । कृतमननयै कोपोऽय ते मनस्बिनि वर्धतामिति गदितयाश्लिष्टो दे या शिवाय शिवो- ऽस्तु ।.॥ ४३ ॥ प्रणयकुपिता दृष्ट्वा देवीं ससभ्रमविस्मि- तस्त्रिभुवनगुरुर्भीत्या सद्यः प्रणामपरोऽभवत् । नमितशि- रसो गङ्गातोके तया चरणाहताववतु भवतरुक्षसैतद्विल- क्षमवस्थितम् ॥ ४४ ॥ कस्त्वं शूली^१ मृगय भिषजं^२ नील- कण्ठः प्रियेऽहं केकामेकां कुरु पशुपतिर्नैव दृश्ये विषाणे^५ । स्थाणुर्मुग्धे न वदति तरुर्जीवितेशः शिवाया^७ गच्छाटव्या- मिति हतरचाः पातु वश्चन्द्रचूडः ॥ ४५ ॥ वन्दे देवं जलधिशरधिं देवनामार्थभौमं व्यासप्रष्टा भुवनविदिता यस्य वाहाधिवाहाः । मेघापेटी मुवनमेधरं पुँर्द्धकर पुँष्पवाटी शांटी- पालाः शंतमम्बुम्माश्र्चन्दतुदुर्मनोभूः ॥ ४६ ॥ दीव्य- न्मौलिन्त्रिदशपरिवृजीवनीयेन धाम्ना पश्यद्वाल वलभितकर प्राणता कङ्कणेन । वामार्डेन स्फुटमभिदधन्मान्मथी ब्रह्म- विद्यां जीयादोजस्त्रिपुरयुवतीपत्रवल्लीववित्रम् ॥ ४७ ॥ च्युताम्बिन्दोर्लेखा रतिकलहभग्नं च वलयं द्वयं चक्रीकृत्य प्रहसितमुखी शैरुतनया । अवोचद्य पश्येत्यवतु स शिवः सा च गिरिजा स च क्रीडाचन्द्रो दशनकिरणापूरिततनुः ॥ ४८ ॥ नमस्तुभ्य देवासुरमुकुटमाणिक्यकिरणप्रणाली- सभेदश्चञ्चितचरणाय स्मरजिते । महाकल्पस्वाहाकृतभुवन- चक्रेऽपि नयने निरोद्धु भूयस्तत्वसरमिव कामं हुतवते ॥ ४९ ॥ असोढा तत्कालोलसदसहभावस्य तपसः कथानां विश्रम्मेष्वपि च रसिकः शैलदुहितुः । प्रमोद वो दिश्यात्क- पटबटुवेषापनयने त्वराशैथिल्याभ्या युगपदभियुक्तः स्मरहरः ॥ ५० ॥ सहस्रास्यो नागः प्रभुरपि मतः पञ्चवदनः षडास्यो हन्तैकस्तनय इतरो वारणमुखः । सदा भैक्ष्य शश्व- त्प्रभवतु कथ वर्तनमिति श्वसन्त्या पार्वत्यामथ जयति शंभुः स्मितमुर ॥ ५१ ॥ मौनादस्तमितैव चाटुभणितिः स्रस्तै- कहस्ताद्व्रत दूरेऽप्यञ्जलिबन्धन प्रणमन स्तब्धार्धमूर्ध्नः कृतः । इत्थ सघटिनैकविभ्रंमहतया व्यंग्रो गिरिग्रामणी- र्जाया जातकृप जयत्यनु नयन्देवरिलोकीगुरु. ॥ ५२ ॥ यस्मिन्बुद्धुदसकरा इय बहुब्रह्माण्डखण्डा कचिद्भ्रान्ति कापि च सीकग इव विरिञ्चाद्याः स्फुरन्ति भ्रमात् । चिद्रूपा लहरीव विश्वजननी शक्तिः कचिद्द्योतते स्वान- न्दामृतनिर्भरं शिवमद्दापाथोनिधि त नुमः ॥ ५३ ॥ कल्पान्ते शमितत्रिविक्रैममँहाकङ्ङ्गालबद्धस्फुरच्छेषस्यूततृत्साँ- हपाणिनखरग्रोतादिकोलामिष । विश्वैकार्णवताविशेषसु- दितो तौ मत्स्यकूर्मावुभौ कर्षन्धीवरता गतः स्तुतु सँता मोह महाभैरव. ॥ ५४ ॥ भीतिर्नास्ति भुजगपुगवविषा- त्मीतिर्न चन्द्राभृतान्नाशौच हि कपालदामलुलनाच्छौचं न गङ्गाजलात् । नोद्वेगश्चितिमस्मना न च सुखं गौरीस्तना- लिङ्गनादात्मारामतया हिताहितसम. स्वस्थो हरः पातु व. ॥ ५५ ॥ वेदान्तेषु यमाहुरेकपुरुष व्याप्य स्थित रोदँसी यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मृग्यते स स्थाणु स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु वः ॥ ५६ ॥ आनन्दश्लथिताः समाधिषु मुखे^८ गौर्या विलासोल्लसा- सम्रान्ता क्षणमुद्गता क्षणमथ खैरा निजे वैकृते । कूर्ग- कृष्टशरासने मनसिजे दग्धे धृणाकूणितास्तत्कान्तारुदिते- ऽश्रूपूरतरलाः शंभोर्दश. पान्तु व. ॥ ५७ ॥ स्वैर्मानुः सुरवर्त्मनानुसरति त्रासाभिलाषादसाविन्दोरिन्दुमुखि प्रसेत किमुत श्रान्त्या भवत्या सुखम् । इत्थ नाथगिरा नभोर्पित- दृशो वक्त्रे भवान्या भृश मानिन्याः कृतचुम्बनस्स्निनयन- स्तादिष्टसिद्धये सताम् ॥ ५८ ॥ विष्णोरागमन निशम्य सहसा कृत्वा फणीन्द्रं गुँणं कौपीनं परिधाय चर्म करिणः शंभौ पुरो धावति । दृष्ट्वा विष्णुरथं सकम्पहृदयः सर्पो- ऽपतद्भुतले कैत्तिर्विस्खलिता हियानतमुखो नम्रो हरः पातु वः ॥ ५९ ॥ भक्षान्योरगफूत्कृतिस्फुटभवद्वालस्थवैश्वानर- ज्वालास्विन्नसुधांशुमण्डलगलत्पीयूषधारारस्रैः । संजिव- द्विपचर्मगर्जतमयभ्राम्यद्वृषाकर्षणव्यासक्तः सहसाद्रिजोपह- सितो नग्नो हर. पातु वः ॥ ६० ॥ एकोऽन्ते द्विसमन्नि-

---

१ त्रिशूली, पक्षे,-शूलरोगवान्
२ वैद्यम्
३ शिव., पक्षे,-मयूर..
४ मयूरवाणी
५ शृङ्गे
६ शिव, पक्षे,-छिन्नवृक्षप्रकाण्डम्
७ पार्वत्याः; पक्षे कोष्ट्याः
८ त्रिपुरसंहारे शरीकृतस्य विष्णोर्विभ्रान्तिस्थानत्वात्.
९ व्यासप्रमुखा.-
१० वाहनानाम्, वेदानामित्यर्थः. अधिवाहा वाहनाधिकृताः
११ सर्वभूषणत्वादित्यर्थः
१२ पातालम्
१३ आकाशम्
१४ पुष्पस्थानीयचन्द्रोद्गमाधारत्वात्.
१५ दिगम्बरत्वेन दिशामेव शाटीरूपत्वात्
१६ इन्द्रादयो दिक्पाला इत्यर्थं
१७ चन्दनस्थानीयमन्मसमन्वित्वात् मदनभस्मना शिवास्याङ्गानामनुलेपनस्य प्रसिद्धेः
१८ ओधः
१ शरीरम्
२ आकुल
३ वामन
४ अस्थिपञ्जर
५ वराह..
६ सता मोह स्तुतु खण्डयतु
७ द्यावापृथिव्यौ.
८ विकारे.
९ दयासकुञ्चिता
१० राहु
११ सूत्रम्
१२ गरुडम्.
१३ गजचर्म.