सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

६ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ १ प्रकरणम्

लोचन इति ख्यातश्रुतिभिः स्तुतो वेदैः पञ्चमुखः षडानन- पिता सप्तर्षिभिर्वन्दितः । अष्टाङ्गो नवतुल्य आमरणे वासो दशाशा दधत्स्वैश्चैकादश सोऽवतान्न विजितो यो द्वादशात्माशुभिः ॥ ६१ ॥ लीलाद्यूतजिता कलाधर- कला मौलौ दृढं कीलिता स्वीकर्तुं युगमुन्नमय्य भुजयोर्वि- श्लेषमन्यस्तदा । पार्वत्याः कुचकुम्भपार्श्वयुगले सप्रेमदत्ते- क्षणः कालक्षेपणिमिन्दुमोचनविधौ देव स नो रक्षतु ॥ ६२ ॥ मृत्यालेपनभूषित प्रविलसन्नेत्राग्निदीपाङ्कुर कण्ठे पन्नगपुष्पदामसुभगो गङ्गाजलैः पूरित । ईषत्ताम्रज- टाग्रपल्लवयुतो न्यस्तो जगन्मण्डपे शम्भुर्मङ्गलकुम्भतामु- पगतो भूयात्सता श्रेयसे ॥ ६३॥ मल्लीमाल्यधिया सुधाकर- कला कण्ठश्रिय कजलभ्रान्त्या मालविलोचनानलशिखा सिन्दूरपूराशया । कैलासे प्रतिबिम्बितात्मवपुषो गृह्णन्ह- सन्त्या मुहुः पार्वत्या प्रतिकर्मकर्मणि चिर मुग्धो हरः पातु वः ॥ ६४ ॥ दास्येऽह परिंरम्भणानि कितव द्यूते जितानि त्वया वैर्य वेहि यतः कृतः शतमहोरात्राणि तत्रावधिः । इत्युक्तः शिवया निशादिवसकृज्ज्योतिर्मयाक्षिक्षयद्रागुन्मेष- निमेषकोटिघटनाव्यग्रो हर पातु वः॥ ६५॥ मौलौ कि नु महेश मानिनि जल कि वक्रमम्भोरुह कि नीलाळ कवेणिका मधुकरी की भ्रूलता वीचिका । कि नेत्रे शफरौ किमु स्तनयुग प्रेङ्खद्र्थाङ्कद्वय साशङ्कामिति वञ्चयन्गिरिसुता गङ्गाधरः पातु वः ॥ ६६ ॥ देव्याः प्रारिरम्भणे किल करौ द्वौ द्वौ पुनस्तत्करौ रोढुं तन्मुखमुन्मुख रचयितु द्वौ चाधरास्वादने । द्वौ नेत्रान्तपलालकापनयने मोक्तु च नीवी दृढा द्रावित्य मफलीकृताखिलकरः पायात्स वः श- करः ॥ ६७ ॥ न क्रोधः क्रियता प्रिये स तु भवन्मौलिस्य- गङ्गोदरे मुग्धे मानमपूजित त्यज कृत युष्मन्नियोगद्वयम् । वक्रे श्लेषमसु निराकुरु कदाश्लिष्टोऽसि वक्रे मया वामा- ञ्चेति हतोत्तरः स्मरहरः खेरानन पातु वः ॥ ६८ ॥ अङ्ग येन रथीकृत नयनयोर्युग्म रथाङ्गीकृत पत्र म्व रथ- कर्मसारथिकृत श्वासास्तुरगीकृताः । कोदण्डीकृतमात्मवीर्य- मचिरान्मौर्वीकृतं भूषण वामाङ्ग विशिखीकृत दिशतु नः क्षेम स धन्वी पुमान् ॥ ६९ ॥ नृत्यारम्भरसत्रसद्गिरिसुतारिक्तार्थ- संपूर्तये निर्व्युढभ्रमिविभ्रमाय जगतामीशाय तुभ्यं नमः । यच्चण्डामुनुजेश्वरप्रभृतिम्रिस्तादृग्भ्रमन्तीर्दिशः पश्यद्भिर्धन- घूर्णमाननयनैः शान्तोऽपि न श्रद्दधे ॥ ७० ॥ उद्दामभ्रमिवेग- विस्तृतजटावल्लीप्रणालीपतत्स्वर्गङ्गाजलैर्दण्डिकावलयित नि-

र्माय तत्पञ्जरम् । सन्नाम्यद्भुजदण्डपक्षपटलद्वन्द्वेन हुसायि- तस्त्रैलोक्यव्ययनाटिकानयनटः स्वामी जगन्नायताम् ॥ ७१ ॥ यन्नाट्यभ्रमिघूर्णमानवसुधाचक्राधिरूढे भृश मेरौ पार्श्वनिवा- सिवासरनिशाचित्रे परिभ्राम्यति । तैजस्यसदितो भवन्तु शतशो दृष्टा हि तास्ताः कथ तामसोऽपि स वः पुनातु जगतामन्त्येष्टियज्वा विभुः ॥ ७२ ॥ तत्कालौग्मटीविजृम्भ णपरिवासादिव भ्व्य्रता वामार्धेन तदैकशेषकरण बिभ्रद्वपु भैरवम् । तुल्य चास्थिभुजङ्गभूषणमसौ भोगीन्द्रकङ्कालकै- र्बिभ्राणः परमेश्वरो विजयते कल्पान्तकर्मान्तिकः ॥ ७३ ॥ चञ्चच्चन्द्रिकचन्द्रचारुकुसुभो माय्य जटापटवो टप्यत्तारुण- दन्दशूकमणिमास्तत्यक्षशाखालयः (१) । स्थाणुर्मे फलदो भव- त्वतितरा गोरीमुखेन्दुद्रवत्पीयूषद्रवदोहदादिव ढंप्रहेवद्रुमत्व सदा ॥ ७४ ॥ वक्राम्भोरुहि विस्मिता सवकिता वक्षो रुहि स्फारिताः श्रोणीसीमनि गुम्फिताश्चरणयोरक्ष्णोः पुननि स्रुता । पार्वत्या प्रतिगात्रचित्रगतयस्तन्वन्तु भद्राणि वो विद्बसान्तिकपुष्पसायकशरैरीशस्य दृग्भङ्गय ॥ ७५ ॥ शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगूढोल्लसद्रोमाञ्चाविविसष्ठु लाखिलविविव्यासङ्गमङ्गाकुल । आ शेत्य तुहिनाच- लस्य करयोरित्युच्चिवान्सस्मित शैलान्त.पुरमत्रिमण्डल- गणैर्दृष्टोऽवताद्वः शिवः ॥ ७६ ॥ दिक्कालात्मसमैव यस्य विभुता यंस्तत्र विद्योतते येनामुष्य युधीभवन्ति किरणा राशेः ^१सें यैर्यामभूत् । ^२यैस्तैैर्वतैरैत्तैमुपु सु ^७योऽस्यै हविषे येय्स्यैस्य जीवांतवे वोढा यैहूर्णमेर्षै मन्मथरिपोस्ताः पान्तु नो मूर्तयः ॥ ७७ ॥ जीर्णेऽप्युत्कटकूटकालकूटगरले पुष्टे तथा मन्मथे नीते भासुरभालनेत्रनुता कल्पान्तदावानले । यः शक्त्या समलकृतोऽपि शशिन शैलात्मजा मूर्धनी धत्ते कौतुकराजनीतिनिपुण. पायात्स व. शकरः ॥ ७८ ॥ कि गोत्र किमु जीवन किमु धन का जन्मभूः कि वयः कि चारित्रममुष्य के सहचराः के वशजाः प्राक्तनाः । का माता जनकः शिवस्स क इति ^२१प्रैहेण पृथ्वीभृता पृष्टाः सस्मितनम्रमूकवदनाः सप्तर्षयः पान्तु वः ॥ ७९ ॥ तादृक्सप्तसमुद्रमुद्रितमहीभूभृद्भिरभ्रकषैः स्रोतोभि. परिवा- रिता दिशि दिशि द्वीपः समन्तादयम् । यस्य स्फारफणा- वलीमणिचये मज्जत्कलङ्काकृतिः शेष. सोऽयगमद्यदङ्गनपद तस्मै नमः शभवे ॥ ८० ॥ तारानायकशेखराय जगदा-

---

१ कुर्वन्निति शेषः २ अक्षद्यूतैः ३ चक्रवाक ४ आलिङ्गने ५ सर्पं ६ बाणीकृतम् ७ समाप्त ८ भ्रमणम् ९ जलस्य निर्गमनमार्गे मकरमुखादिरूपा १० दण्ड १ कर्बुरवर्ण २ तमोमया ३ नाश्यभेद ४ सर्व ५ दीयमानम् ६ आकाशस्य ७ सूर्ये. ८ चन्द्रे ९ सूर्यस्य १० चन्द्र ११ अपाम् १२ अनि . १३ अपाम् १४ शुचि रुदकम् १५ यजमान १६ अग्रे . १७ वायु . १८ यजमानस्य १९ पृथिव्या २० वायु २१ नभ्रेण २२ ईश्वराय