तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

अनु० १ ] शाङ्करभाष्यार्थ ९७

स्वयमेव च प्रयोजनमाह | इस प्रकरणके सम्बन्ध और ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादावेव | प्रयोजनका ज्ञान करानेके लिये श्रुतिने स्वयं ही 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' संबन्धप्रयोजनज्ञापनार्थम् । नि- | इत्यादि वाक्यसे आरम्भमें ही इसका प्रयोजन बतला दिया है; क्योंकि र्ज्ञातयोर्हि सम्बन्धप्रयोजनयो- | सम्बन्ध और प्रयोजनोंका ज्ञान हो जानेपर ही पुरुष विद्याके श्रवण, र्विद्याश्रवणग्रहणधारणाभ्यासार्थं | ग्रहण, धारण और अभ्यासके लिये प्रवृत्त हुआ करता है । “श्रोतव्यो प्रवर्तते । श्रवणादिपूर्वकं हि | मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः” इत्यादि दूसरी श्रुतियोंसे यह भी निश्चय विद्याफलम् “श्रोतव्यो मन्तव्यो | होता ही है कि विद्याका फल श्रवणादिपूर्वक होता है । निदिध्यासितव्यः” (बृ० उ० | २।४।५) इत्यादिश्रुत्यन्त- | रेभ्यः । |

ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥ १ ॥ ब्रह्मवेत्ता परमात्माको प्राप्त कर लेता है । उसके विषयमें यह [ श्रुति ] कही गयी है—'ब्रह्म सत्य, ज्ञान और अनन्त है ।' जो पुरुष उसे बुद्धिरूप परम आकाशमें निहित जानता है, वह सर्वज्ञ ब्रह्मरूपसे एक साथ ही सम्पूर्ण भोगोंको प्राप्त कर लेता है । उस इस आत्मासे ही आकाश उत्पन्न हुआ । आकाशसे वायु, वायुसे अग्नि, अग्निसे जल, तै० उ० १३—१४— CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri