भारतकोश
तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished261 पृष्ठ

पृष्ठ 75, कुल 261 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 75

अनु० ११ ] शाङ्करभाष्यार्थ ६९

ज्ञासस्व" (तै० उ० ३ । २ । ५) | “तपसे ब्रह्मको जाननेकी इच्छा कर” इति । अतो विद्योत्पत्त्यर्थमनुष्ठे- | अतः ज्ञानकी उत्पत्तिके लिये कर्म यानि कर्माणि । अनुशास्तीत्यनु- | करने चाहिये । ‘अनुशास्ति’ इसमें शासनशब्दादनुशासनातिक्रमे हि | ‘अनुशासन’–ऐसा शब्द होनेके दोषोत्पत्तिः । | कारण उस अनुशासनका अति- | क्रमण करनेपर दोषकी उत्पत्ति | होगी । प्रागुपन्यासाच्च कर्मणाम् । | कर्मोंका उपन्यास पहले किया केवलब्रह्मविद्यारम्भाच्च पूर्वं | जानेके कारण भी [ यह निश्चय कर्माण्युपन्यस्तानि । उदितायां | होता है कि ये कर्म विद्याकी उत्पत्ति- च ब्रह्मविद्यायाम् “अभयं प्रतिष्ठां | के लिये हैं ] । कर्मोंका उपन्यास विन्दते” (तै० उ० २ । ७ । १) | केवल ब्रह्मविद्याका निरूपण “न बिभेति कुतश्चन” (तै० उ० | आरम्भ करनेसे पूर्व ही किया २।९।१) “किमहं साधु नाक- | गया है । ब्रह्मविद्याका उदय रवम्” (तै० उ० २ । ९ । १) | होनेपर तो “अभय प्रतिष्ठाको प्राप्त इत्येवमादिना कर्मनैष्किञ्चन्यं | कर लेता है” “किसीसे भी भय दर्शयिष्यति; इत्यतोऽवगम्यते | नहीं मानता” “मैंने कौन-सा शुभ पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण | कर्म नहीं किया” इत्यादि वाक्योंद्वारा विद्योत्पत्त्यर्थानि कर्माणीति । | कर्मोंकी निष्किञ्चनता ही दिखलायेंगे । मन्त्रवर्णाच्च—“अविद्यया मृत्युं | इससे विदित होता है कि कर्म पूर्व- तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते” | सञ्चित पापोंके क्षयके द्वारा ज्ञानकी (ई० उ० ११) इति । ऋता- | प्राप्तिके ही लिये हैं । “अविद्या | ( कर्म ) से मृत्यु ( अधर्म ) को | पार करके विद्या ( उपासना ) से | अमरत्व लाभ करता है” इस मन्त्र- | वर्णसे भी यही बात प्रमाणित होती | है । अतः पहले ( नवम अनुवाकमें )