वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

ञ्यः । ४।३।९२ ॥ शण्डिकोऽभिजनोऽस्य शाण्डिक्यः ॥ $^A$सिन्धुतक्ष$^B$शिलादिभ्योऽ- णञौ । ४।३।९३ ॥ सिन्ध्वादिभ्योऽण् तक्षशिलादिभ्योऽञ् स्यादुक्तेऽर्थे । सैन्धवः । तक्ष- शिला नगरी अभिजनोऽस्य ताक्षशिलः ॥ तूदीशलातुरवर्मतीकूचवाराड्ढक्छण्ढञ्यकः । ४।३।९४ ॥ तूदी अभिजनोऽस्य तौदेयः । शालातुरीयः । वार्मतेयः । कौचवार्यः ॥ भक्तिः । ४।३।९५ ॥ सोऽस्येत्यनुवर्तते । भज्यते सेव्यते इति भक्तिः । स्रुघ्नो भक्तिरस्य स्रौघ्नः ॥ अचित्ताददेशकालाट्ठक् । ४।३।९६ ॥ अपूपा भक्तिरस्य आपूपिकः । पाय- सिकः ॥ अचित्तात्किम् ? दैवदत्तः ॥ अदेशात्किम् ? स्रौघ्नः ॥ अकालात्किम् ? ग्रैष्मः ॥ महाराजाट्ठञ् । ४।३।९७ ॥ माहाराजिकः ॥ वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् । ४।३।९८ ॥ वासुदेवकः । अर्जुनकः ॥ गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यो बहुलं वुञ् । ४।३।९९ ॥ अणोऽपवादः । परत्वाद्वृद्धाच्छं बाधते ॥ ग्लुचुकायनिर्भक्तिरस्य ग्लौचुकायनकः । नाकुलकः । बहुलग्रहणा- न्नेह-पाणिनो भक्तिरस्य पाणिनीयः ॥ जनपदिनां जनपदवत्सर्वं जनपदेन समानशब्दा- नां बहुवचने । ४।३।१०० ॥ जनपदस्वामिवाचिनां बहुवचने जनपदवाचिना समानश्रुतीनां जनपदवत्सर्वं स्यात्प्रत्ययः प्रकृतिश्च ॥ 'जनपदतदवध्योश्चेति प्रकरणे ये प्रत्यया उक्तास्तेऽत्रा- तिदिश्यन्ते । अङ्गा जनपदो भक्तिरस्याङ्गकः । अङ्गाः क्षत्रिया भक्तिरस्याङ्गकः ॥ जनपदिनां किम् ? पञ्चाला ब्राह्मणा भक्तिरस्य पाञ्चालः ॥ जनपदेनेति किम् ? पौरवो राजा भक्तिरस्य पौरवीयः ॥ तेन प्रोक्तम् । ४।३।१०१ ॥ पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् ॥ तित्तिरिंवरत- न्तुखण्डिकोखाच्छण् । ४।३।१०२ ॥ छन्दोब्राह्मणानीति तद्विषयता । तित्तिरिणा प्रोक्त- मधीयते तैत्तिरीयाः ॥ काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः । ४।३।१०३ ॥ काश्यपेन प्रोक्तमधीयते काश्यपिनः ॥ कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च । ४।३।१०४ ॥ कलाप्यन्ते- वासिभ्यः, हरिद्रुणा प्रोक्तमधीयते हारिद्रविणः । वैशम्पायनान्तेवासिभ्यः, आलम्बिनः ॥ पुराण- प्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु । ४।३।१०५ ॥ तृतीयान्तात्प्रोक्तार्थे णिनिः स्यात् यत्प्रोक्तं पुराण- प्रोक्ताश्चेद्ब्राह्मणकल्पास्ते भवन्ति ॥ पुराणेन चिरन्तनेन मुनिना प्रोक्ताः । भल्लु-भाल्लुविनः । शाट्यायन-शाट्यायनिनः । कल्पे-पिङ्गेन प्रोक्तः पैङ्गी कल्पः ॥ पुराणेति किम् ? याज्ञवल्क्यानि ब्राह्मणानि । आश्मरथः कल्पः। अणि 'आपत्यस्येति यलोपः ॥ $^C$शौनकादिभ्यश्छन्दसि । ४।३। A सिन्धु, वर्णु, मधुमत्, कम्बोज, साल्व, कश्मीर, गन्धार, किष्किन्धा, उरसा, दरद, गन्दिका । इति सिन्ध्वादिः ॥ B तक्षशिला, वत्सोद्धरण, कैमेंदुर, ग्रामणी, छागल, क्रोष्टुकर्ण, सिंहकर्ण, संकुचित, किंनर, काण्डधार, पर्वत, अवसाम, बर्बर, कंस । इति तक्षशिलादिः ॥ C शौनक, वाजसनेय, शार्ङ्गरव, शापेय, शाष्पेय, खाडायन, स्तम्भ, स्कन्ध, देवदर्शन, रज्जुभार, रज्जु- कण्ठ, कठशाठ, कपाय, तल, दण्ड, पुरुषांसक, अश्वपेज । इति शौनकादिः ॥ १ सर्वत्रासौ सर्वे वात्र वसतीति वासुः । बाहुलकादुण्, स चासौ देवश्च वासुदेवः तेन गोत्रक्षत्रियाख्याभा- वाद्वुनो विधानं सार्थकम् ॥ २ 'ऋण्वादिभ्य' इत्यण् ॥ कण्वादिः गर्गाद्यन्तर्गणः ॥