वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

तिङन्ते आत्मनेपदप्रकरणम् । ( ३९१ )

ब्भे ॥ न गतिहिंसार्थेभ्यः ।१।३।१५ ॥ व्यतिगच्छन्ति । व्यतिघ्नन्ति ॥ प्रतिषेधे हसा- दीनामुपसंख्यानम् * ॥ हसादयो हसप्रकाराः शब्दक्रियाः । व्यतिहसन्ति । व्यतिजल्पन्ति । हरतेरप्रतिषेधः * ॥ संप्रहरन्ते राजानः ॥ इतरेतरान्योन्योपपदाच्च ।१।३।१६ ॥ परस्परोपपदाच्चेति वक्तव्यम् * ॥ इतरेतरस्यान्योन्यस्य परस्परस्य वा व्यतिलुनन्ति ॥ नेर्विशः ।१।३।१७ ॥ निविशते ॥ परिव्यवेभ्यः क्रियः ।१।३।१८ ॥ अकर्त्रभिप्रायार्थ- मिदम् ॥ परिक्रीणीते । विक्रीणीते । अवक्रीणीते ॥ विपराभ्यां जेः ।१।३।१९ ॥ विजयते । पराजयते ॥ आङो दोऽनास्यविहरणे ।१।३।२० ॥ आङ्पूर्वाद्ददातेर्मुखविकसनादन्य- त्रार्थे वर्तमानादात्मनेपदं स्यात् ॥ विद्यामादत्ते ॥ अनास्येति किम् ? मुखं व्याददाति ॥ आस्यग्रहणमविवक्षितम् । विपादिकां व्याददाति । 'पादस्फोटो विपादिका' । नदी कूलं व्याददाति ॥ पराङ्गकर्मकान्न निषेधः * ॥ व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम् ॥ क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च ।१।३।२१ ॥ चादाङः । अनुक्रीडते । संक्रीडते । परिक्रीडते । आक्रीडते । अनोः कर्मप्रवचनीयान्न । उपसर्गेण समा साहचर्यात् । माणवकमनुक्रीडति । तेन सहेत्यर्थः । 'तृतीयार्थे' इत्यनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् ॥ संमोऽकूजने * ॥ संक्रीडते । कूजने तु संक्रीडति चक्रम् ॥ आगमेः क्षमायाम् * ॥ ण्यन्तस्येदं ग्रहणम् । आगमयस्व तावत् । मा त्वरिष्ठा इत्यर्थः॥ शिक्षेर्जिज्ञासायाम् * ॥ धनुषि शिक्षते । धनुर्विषये ज्ञाने शक्तो भवितुमिच्छतीत्यर्थः॥ आशिषि नाथः * ॥ आशिष्येवेति नियमार्थं वार्तिकमित्युक्तम् ।

---

१ नेर्विश इति । ननु "न्यविशत" इत्यादौ "पूर्वं धातुः साधनेन युज्यते" इति न्यायेन साधनद्यो- तके लकारे तस्यापरनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वात् "तिप्तस्झि-" इति सूत्रेण सामान्यत आदेशे उपसर्गयोगे- ऽपि कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वाद् विकरणे विकरणान्ताङ्गस्याटि कृते तस्य समुदायभक्ततया धातोर्नेः परत्वा- सम्भवादात्मनेपदं न स्याद् 'उदः स्थात्' इत्यत्र पूर्वसवर्णवदिति चेन्न, "उपसर्गनियमे अङ्ग्व्यवाये उपसंख्या- नम्" इति वार्तिकोक्त्या दोषाभावात्, "नेः" इत्यस्य षष्ठीत्वेन शङ्कानवकाशाच्च । षष्ठीपक्षे च "नेरर्थ- सम्बन्धिनस्तद्द्योत्यार्थकस्य विशेः" इत्यर्थः । एवं "परिव्यवेभ्यः-" इत्यादावपि षष्ठ्यर्थेऽवसेया पञ्चमी । "उदः स्था-" इत्यत्र 'उदः' इति तु पञ्चम्येव व्याख्यानादिति नैव दोषः॥ द्योतकन्यादीनां ग्रहणेन न्यादी- नामुपसर्गाणामेव ग्रहणम्, तेन 'मधूनि विशन्ति भ्रमराः' इत्यादौ न ॥ २ विपराभ्यामिति । विशब्देन साहचर्यादुपसर्गस्यैव पराशब्दस्य ग्रहणम्, तेन "परा जयति सेना" इत्यत्र आबन्तेन उत्कृष्टा इत्यर्थकेन पराशब्देन योगे न । "पक्षिवाचकस्य विशब्दस्य सम्भवेऽपि परस्परसाहचर्यादुपसर्गग्रहणं व्याख्येयम्" इति कैयटः ॥ ३ आङो द इति । अकर्त्रभिप्रायेऽप्यात्मनेपदार्थमिदम् ॥ आस्यग्रहणमिति । विहर- णशब्दस्य क्रीडापादविहरणाद्यर्थत्वाभावबोधनपूर्वकं विकासार्थमात्रे तात्पर्यग्राहकमास्यग्रहणमिति भावः ॥ ४ विद्यामादत्ते इति । गृह्णातीत्यर्थः ॥ ५ मुखं व्याददातीति । विस्तारयतीत्यर्थः ॥ ६ अत्र भाष्ये "स्वाङ्गकर्मकाच्च" इत्युक्तम्, तस्य "स्वाङ्गकर्मकादेव प्रतिषेधः" इत्यर्थः, तदभिप्रेत्याह-पराङ्ग- कर्मकान्न निषेध इति ॥ ७ समोऽकूजने इति । कूजनमव्यक्तशब्दः ॥ ८ ण्यन्तस्येति । भाष्ये "माणवक आगमयस्व तावत्" इति ण्यन्तस्यैवोदाहृतत्वादिति भावः । क्षमा प्रतीक्षा । मा त्वरिष्ठा इति । सहस्व कञ्चित्कालमित्यर्थः ॥ ९ शिक्षेरिति । सन्नन्तस्य शकेर्ग्रहणम्, नतु 'शिक्ष विद्योपादाने' इत्यस्य, अनुदात्तेत्त्वादेव सिद्धेः ॥ १० इदं वार्तिकं सूत्रेषु कैश्चित्प्रक्षिप्तम् ॥ ११ निमार्थमिति । नचैता- दृशनियमस्वीकारेऽस्यानुदात्तेत्त्वं व्यर्थमिति वाच्यम्, युजर्थे तत्सत्त्वात् । "अनुदात्तेतश्च हलादेः"नाथन इति ॥