वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

८२ वेणीसंहारं नाटकं 〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰〰

राजा—बलवत्समीरणवेगात्कम्पिते भुवने भग्नः स्यन्दनकेतुः । तत्कि- मित्यद्धतं प्रलपसि भग्नं भग्नमिति । कञ्चुकी—देव, न किञ्चित् । किन्तु शमनार्थमस्यानिमित्तस्य विज्ञाप- यितव्यो देव इति स्वामिभक्तिर्मा मुखरयति । भानुमती—अज्जउत्त, अन्तुरीअदु एदं पसण्णब्रह्मणवेअघोसेण । ( आर्यपुत्र, अन्तर्यतामेतत्प्रसन्नब्राह्मणवेदघोषेण । ) राजा - ( सावज्ञम् ।) ननु गच्छ । पुरोहितसुमित्राय निवेदय । कञ्चुकी—यदाज्ञापयति देवः । ( इति निष्क्रान्तः । ) ( प्रविश्य ) प्रतीहारी--( सोद्वेगमुपसृत्य । ) जअदि जअदि महाराओ । महाराज,

---

बलवत्समीरणवेगात् = ऊर्जितवायुप्रवाहात्, कम्पिते, भुवने = जगति, यदि भग्नः = छिन्नः, स्यन्दनकेतुः = रथध्वजम्, तत्, किमिति=कस्माद्धेतोः, उद्धतम्= उत्कटम्, इदं प्रलापक्रियाविशेषणम् , भग्न भग्नमिति प्रलपसीत्यन्वयः । अस्य = केतनभङ्गरूपस्य, अनिमित्तस्य = अनिष्टसूचकस्य, शमनार्थ=शान्त्यर्थम्, देवः = भवान् , विज्ञापयितव्यः=बोधयितव्य इति हेतोः माम् , स्वामिभक्तिः, मुखर- यति = वाचालं करोतीत्यन्वयः । अन्तर्यताम्=व्यवहितं क्रियताम् विनाश्यतामित्यर्थः । सुमित्रेति—सुमित्रनामा याजकः । उपसृत्य = समीपं गत्वा । सेवकस्य महाराजजयकरणं सम्प्रदायः । सिन्धुराज-

---

राजा—यदि भीषण वायु के वेग से समस्त विश्व प्रकम्पित हो उठा तो रथ की पताका किस गणना में है ! फिर अनाप्-शनाप् 'टूट गया, टूट गया' क्यों कह रहे हो । कञ्चुकी—नहीं महाराज, कुछ नहीं किन्तु 'इस अपशकुन की शान्ति के लिए महाराज को सूचित करना ही चाहिए' इस प्रकार की स्वामिभक्ति मुझे बाध्य कर रही है । भानुमती—महाराज ! इस अमङ्गल की शान्ति सन्तुष्ट ब्राह्मणों की वेदध्वनि तथा हवनादि क्रिया द्वारा कीजिए । राजा—अजी, जा पुरोधा सुमित्र को सूचना दे आ । कञ्चुकी—अच्छा महाराज की जो आज्ञा । ( चला जाता है ) प्रतीहारी—[ अन्तःपुर की द्वारपालिका ] ( प्रवेश कर घबराई हुई समीप में जाकर )