वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

द्वितीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ८१

कञ्चुकी—भीमेन ।
राजा — कस्य ।
कञ्चुकी — भवतः ।
राजा—आः, किं प्रलपसि ।
भानुमती—अज्ज, किं अणिट्ठं मन्तेसि । ( आर्य, किमनिष्टं मन्त्रयसे । )
राजा—धिक्प्रलापिन्, वृद्धापसद, कोऽयमद्य ते व्यामोहः ।
कञ्चुकी—देव, न खलु कश्चिद्व्यामोहः । सत्यमेव ब्रवीमि ।
भग्नं भीमेन भवतो मरुता रथकेतनम् ।
पतितं किङ्किणीक्वाणवद्धाक्रन्दमिव क्षितौ ॥ २४ ॥
आः इति खेदे, किं प्रलपसि = किमर्थकं ब्रवीषि ।
आर्य = कञ्चुकिन् । अनिष्टम् = अशुभकारकम्, मन्त्रयसे = चिन्तयसि ।
अन्वयः—भीमेन, मरुता, भवतः, रथकेतनम्, भग्नम्, क्षितौ, किङ्किणीक्वाण-
वद्धाक्रन्दम्, इव, पतितम् ॥ २४ ॥
किं भग्नमित्याह—भग्नं भीमेनेति । भीमेन = भयावहेन पक्षे भीमसेनेन, मरु-
ता = वायुना पक्षे मरुद्रूपेण, मरुद्रूपत्वञ्च भीमसेनस्य 'आत्मा वै जायते पुत्र' इति
न्यायात् । भवतः = तव, रथकेतनम् = स्यन्दनध्वजम्, भग्नं = छिन्नम्, क्षितौ = भूमौ,
किङ्किणीक्वाणवद्धाक्रन्दमिव = किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका तस्याः क्वाणेन कारणभूतेन
आबद्धः कृतः आक्रन्दः येन तद्वत् पतितम् = अध आयनम् । अनेन भीमसेनकर्तृक-
दुर्योधनोरुभङ्गो भावीति सूचितम् । पथ्यावक्त्रं छन्दः ॥ २४ ॥
कञ्चुकी—महाराज, भीम के द्वारा ।
राजा—किसका ?
कञ्चुकी—आप का ।
राजा—अरे ! क्या बक बक कर रहे हो ?
भानुमती—आर्य, क्या अनर्थ मुख से निकाल रहे है ?
राजा—व्यर्थ बकवादी, नीच बुड्ढा, यह आज क्या हो गया है ?
कञ्चुकी—महाराज, मुझे कुछ नहीं हुआ है । मैं सत्य ही भाषण कर रहा हूँ ।
भयङ्कर वायु के द्वारा आपके रथ की ध्वजा टूट कर घुँघुरुओं की झनकार रूप में रोदन
करती हुई वसुन्धरा ( भूमि ) पर शयन कर रही है ॥ २४ ॥
६ वे०