वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

७८ वेणीसंहारं नाटकं (प्रवेशं रूपयित्वा ।) प्रिये, अलब्धावकाशः समीरणसारः स्तिमित- त्वाद्गर्भगृहस्य । विस्रब्धमुन्मीलय चक्षुरुन्मृष्टरेणुनिकरम् । भानुमती - (सहर्षम् ।) दिट्ठिआ उह दाव उप्पादसमीरणो ण बाधेइ । (दिष्ट्येह तावदुत्पातसमीरणो न बाधते !) सखी- आरोहणसम्भमणिस्सहं पिअसहीए ऊरुजुअलम् । ता कीस दाणी महाराओ आसणवेदीं ण भूसेदि । (आरोहणसम्भ्रमनिःसहं प्रियसख्या ऊरुयुगलम् । तत्कस्मादिदानीं महाराज आसनवेदीं न भूषयति ।) राजा- (देवीमवलोक्य ।) भवति, अनल्पमेवापकृतं वात्यासम्भ्रमेण । तथाहि- समीरणः = वायुः, अलब्धावकाशः = अप्राप्तावस्थितिः प्रवेशायोग्य इत्यर्थः, गर्भ- गृहस्य = मध्यवेश्मनः, स्तिमितत्वात् = आवरणात्, उन्मृष्टरेणुनिकरम् = उन्मृष्टः पृथक् कृतः रेणुनिकरः (रजःसमूहः) यस्मात् तत्, चक्षुः = नेत्रम्, विस्रब्धम् = यथेच्छम्, उन्मीलय = उन्मीलितं कुरु, प्रस्फुटितं कुर्वित्यर्थः । दिष्ट्येति-दिष्ट्याशब्द आनन्दे 'दिष्ट्या समुपजोषं चेत्यानन्दे' इत्यमरः । आनन्दोऽयमित्यर्थः । उत्पातसमीरणः = अनिष्टसूचकवायुः । अथवा महावायुः । आरोहणसम्भ्रमनिःसहम् = आरोहणवेगस्यासहनशीलम्, ऊरुयुगलम् = सक्थिद्वयम् 'सक्थि क्लीबे पुमानूरुरि'त्यमरः । प्रियसख्याः = भानुमत्याः । आसनवेदीम् = उप- वेशनस्थानम्, न भूषयति = अलङ्करोति । कथं नासन उपविशतीत्यर्थः । भवति = भानुमति, अनल्पम् = अधिकम्, एव, अपकृतम् = अपकारः कृतः, वात्यासम्भ्रमेण = वायुसमूहवेगेन । (प्रवेश का अभिनय करते हुए) वल्लभे ! इस भवन के चारों ओर से घिरे रहने के कारण यहाँ झंझावात का सञ्चार सम्भव नहीं। अतः निश्शङ्क धूल पोंछकर आँखें खोलिए। भानुमती - बड़ी प्रसन्नता है कि यहाँ आँधी का वश नहीं चल रहा है। सखी - प्रियसखी के ऊरुद्वय चढ़ाई के कष्ट से आगे बढ़ने में असमर्थ हैं। फिर क्यों नहीं महाराज इस समय किसी चबूतरे को अलंकृत करते हैं? राजा- (देवी को देखकर) श्रीमती, इस वायुवेग ने महान् अपकार किया है। देखिये-