युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

६६ युक्तिकल्पतरौ— आदित्यादि-दशाशानां दण्डकाष्ठाष्टकं विदुः । चान्दनः छत्र-दण्डस्तु सर्वेषामेव युज्यते ॥ विशुद्ध-कोण-धारं हि तद् वज्रं वज्रधारणम् ॥ ४७५ ॥ इति सदण्ड-लक्षणम् ॥ अथ निर्द्दण्ड-लक्षणम् । निर्द्दण्डं दण्ड-रहितं समाकुञ्चन-वर्ज्जितम् । मणीनामथ वस्त्राणां निर्णयस्तु सदण्डवत् ॥ ४७६ ॥ मुख्यं जघन्यं द्विविधं तत्र मुख्यमिहायतम् । जघन्यं वलयाकारं तयोर्मानं यथा लघु ॥ ४७७ ॥ दैर्घ्यस्य मानं निर्दिष्टं भानु-दिग् नव(सु) मुष्टिभिः । वलयस्य हि निर्दिष्टं तावतीभि र्वितस्तिभिः ॥ ४७८ ॥ इति प्रोक्तो विशेषस्य विशेषो भोज-भूभुजाम् । इत्थं विचार्य्य यो राजा राजच्छत्रं समाचरेत् । सचिरं पाति वसुधां धन-सम्पत्ति-ऋद्धिमान् (१३) ॥ ४७६ ॥ अज्ञानादथवा मोहाद् योऽन्यथा छत्रमाचरेत् । सोऽचिरान्मृत्युमाप्नोति भयं रोगं कुल-क्षयम् ॥ ४८० ॥ विधान-शून्यं छत्रन्तु मस्तकोपरि भूपतिः । यो धत्ते तस्य दुर्बुद्धेर्लक्ष्मी-कुल-बल-क्षयः ॥ ४८१ ॥ इति विशेष छत्रोद्देशः । कुञ्चनाद्दण्डकत्रस्य (१४) छत्रं सामान्यमुच्यते । निर्द्दण्डञ्च सदण्डञ्च छत्रन्तु द्विविधं विदुः ॥ ४८२ ॥

---

(१३) वृद्धिमान् इति (ख) पुस्तक पाठः । (१४) दण्डच्छत्त्रन्तु इति (ग) पुस्तक पाठः ।