युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

इन्द्रनीलयुक्तिः । १२५ यस्य मध्यगता भाति नीलस्येन्द्रायुध-प्रभा । तदिन्द्रनीलमित्याहुर्महार्घ्यं भुवि दुर्लभम् ॥ ३ ॥ यस्तु वर्णस्य भूयस्त्वात् क्षीरे शतगुणे स्थितः । नीलतां तन्नयेत् सर्व्वं महानीलः स उच्यते ॥ ४ ॥ तथा च,— इन्द्रनीलस्तु नीलात्मा पद्मरागस्तु लोहितः । आनील-शुक्ल-स्निग्धस्तु मणिर्मानवकोमतः ॥ ५ ॥ आलोहित-मपीतञ्च स्वच्छं काषायकं विदुः । आपीत-पाण्डु-पाषाणः पुष्परागोऽभिधीयते ॥ ६ ॥ तमेव लोहिताकारमाहुः कौरुण्डकं बुधाः ॥ ७ ॥ अथ गुणाः । गुरुः स्निग्धश्च वर्णाढ्यः पार्श्ववाञ्चैव रञ्जकः । इन्द्रनीलः समाख्यातः पञ्चभिः सुमहागुणैः ॥ ८ ॥ प्रमाणेऽल्पोगुरुर्माने कुरुवृद्धि-करो गुरुः । स्नेहं स्रवदिवाभाति स्निग्धं धनविवर्द्धनम् ॥ ९ ॥ - बालार्काभिमुखो नीलो वमेन्नीलां शिखां हि यः । वर्णाढ्यो नाम नीलोऽयं धनधान्य-विवर्द्धनः ॥ १० ॥ स्फाटिकं रजतं स्वर्णमन्यद्वा वस्तु तैजसम् । पार्श्वस्थितं नील-मणिः पार्श्ववर्त्ती यशः प्रदम् ॥ ११ ॥ आश्चर्यं नीलमणियंत्तु तमसेव समावृतम् । रञ्जको नाम नीलोयं श्रीयशः कुलवर्द्धनः ॥ १२ ॥ अथ दोषाः [ इन्द्रनीलस्य ] । दोषा नीले प्रवक्ष्यामि नामभिर्लक्षणैश्च षट् । अभ्रवत् पटलं यस्य तदभ्रकमिति स्मृतम् ॥ १३ ॥