१०८ उपनिषद् (साधना खण्ड - भाग ३)

गायत्री रहस्योपनिषत् ] [ ४५५ अथातो गायत्री व्याहृतयश्च प्रवर्तन्ते । का च गायत्री काश्च व्याहृतयः । किं भूः किं भुवः किं सुवः किं महः किं जनः किं तपः किं सत्यं किं तत् किं सवितुः किं वरेण्यं किं भर्गः किं देवस्य किं धीमहि किं धियः किं यः किं नः किं प्रचोदयात् । ॐ भूरिति भुवो लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षलोकः । स्वरिति स्वर्गलोकः । मह इति महर्लोक । जन इति जनोलोकः । तप इति तपोलोकः । सत्यमिति सत्यलोकः । तदति ददसौ तेजोमयं तेजोऽग्निदेवता । सवितुरिति सविता सविता सावित्रमादित्यो वै । वरेण्यमित्यत्र प्रजापतिः । भर्ग इत्यापो वै भर्गः । देवस्य इतीन्द्रो देवो द्योतत इति स इन्द्रस्तस्मात् सर्वपुरुषो नाम रुद्रः । धीमहीत्यन्तन्तरात्मा । धिय इत्यन्तरात्मा परः । य इति सदाशिव- पुरुषः । नो इत्यस्माकं स्वधर्मे । प्रचोदयादिति प्रचोदितकाम इमान् लोकान् प्रत्याश्रयते यः परो धर्म इत्येषा गायत्री । सो यहीं से गायत्री तथा व्याहृतियां प्रवर्तित होती हैं । गायत्री कौन है ? व्याहृतियाँ कौन हैं ? तथा भू भुवः, स्वः, महः जनः, तपः, सत्यं, तत्, सवितु वरेण्यं, भर्गः, देवस्य धीमहि, धियः, यः नः तथा प्रचोदयात् क्या हैं, किं स्वरूप हैं ? उत्तर- ॐ । भूः ये भूलोक का वाचक है, भुवः आकाश का, स्वः स्वर्गलोक का, महः महर्लोक का, जनः जनलोक का, तपः तपोलोक का, सत्यम् सत्यलोक का, तत् तेजस्वी अग्नि देव का, सवितुः ये सूर्य का, वरेण्यम् यह प्रजापति ( ब्रह्मा ) का, भर्गः जल का, देवस्य यह तेजस्वी इन्द्र का ( जो परम ऐश्वर्य का द्योतक सर्वपुरुष नामक रुद्र से प्रसिद्ध है उसका ) धीमहि यह अन्तरात्मा का, धियः ये दूसरी अन्तरात्मा (ब्रह्म) का, यः यह उस सदाशिव पुरुष का, नः यह अपने स्वरूप का ( हमारे इस अर्थ का वाचक ), इस प्रकार सभी यथोक्तक्रम से तत्तत् स्वरूप के बोधक हैं । प्रचोदयात् यह प्रेरणा की इच्छा का द्योतक है । इन सभी लोकों का आश्रयण जो धर्म करादे वही गायत्री है ।