भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 103, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 103

प्रथमोऽङ्कः ३१

**राजा—**एष प्रतिसंहृतः ( इति यथोक्तं करोति ) ।

वैखानसः—( सहर्षम् ) सदृशमेतत् पुरुवंशप्रदीपस्य भवतः ।

जन्म यस्य पुरोर्वंशे युक्तरूपमिदं तव । पुत्रमेवं गुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि ॥ १२ ॥

स्थापनं यस्य तत् साधुकृतसन्धानम्, सायकं = बाणं आशु = त्वरितं प्रतिसंहर = तूणीरं प्रत्यानय वः = युष्माकं क्षत्रियाणां शस्त्रम् = आयुधम् आर्तानां = पीडितानां त्राणाय = रक्षणाय विपन्नप्रतिपालनाय अस्ति, अनागसि = निरपराधे प्रहर्तुं = प्रहारकरणाय न = नहि ( अस्ति ) अतो निरपराधं मृगं मा प्रहर, मुञ्चैनमिति भावः । अत्र छेक-श्रुत्यनुप्रासौ अलङ्कारौ, अनुष्टुप् च छन्दः ॥ ११ ॥

**राजा—**सप्रणामं = सादरं प्रणामं कृत्वा नृपः कथयति—एषः = अयं बाणः प्रतिसंहृतः = धनुषोऽवतारितः । इति = एवं कथयित्वा यथोक्तं करोति = स्ववचनानुसारं शरं निषङ्गे निक्षिपति ।

**वैखानसः—**वैखानसः = तापसः पुरुवंशप्रदीपस्य = पुरोः ययातिपुत्रस्य यो वंशः तस्य यः प्रदीपः = प्रदीपवदुद्भासकः तस्य = पुरुवंशभूषणस्य भवतः = आयुष्मतः एतत् = ब्राह्मणानुवर्तित्वं तापसवचनपालनं सदृशं योग्यम् । पौरवा हि राजानः सदैव ब्राह्मणानामनुकूला आज्ञाकराश्च । अथ राज्ञः उचितकारित्वेन तत्प्रशंसापुरःसरमभिलषितं वस्तु आशास्ते ।

**अन्वयः—**यस्य पुरोः वंशे जन्म ( तस्य ) तव इदं युक्तरूपम् । एवं गुणोपेतं चक्रवर्तिनं पुत्रमवाप्नुहि ।

जन्मेति । यस्य = भवतो दुष्यन्तस्य पुरोः = ययातिपुत्रस्य पितृभक्तशिरोमणेः राजर्षेः वंशे = अन्वये, कुले जन्म = उत्पत्तिरस्ति तस्य तव = भवतः कृते इदम् = एतद् तापसा-

**विशेष—**इस पद्य में सन्धान और प्रतिसंहार शब्दों का क्रमशः पारिभाषिक अर्थ है—धनुष पर बाण को चढ़ाना और उतारना । यहाँ तापस ने राजा को उपदेश दिया है कि आपका आयुष आर्तों की रक्षा करने के लिए है, न कि निरपराध पशुओं पर प्रहार करने के लिए । अतः बाण चढ़ा लेने पर उसे उतारना प्रतिष्ठा का प्रश्न न मानिए, निरपराधी जीवों पर दया करना आप जैसे कुलीन राजाओं का परमधर्म हैं । यहाँ अस्त्र उठाने का उद्देश्य अति सुन्दरता से बताया गया है कि अस्त्र उठाने का उद्देश्य पीड़ित प्राणियों की रक्षा करना है, न कि उन्हें मारना । इसीलिए कवि ने दुष्यन्त के लिए वः ( युष्माकम् ) का प्रयोग किया है ।

**राजा—**मैंने अपना बाण वापस कर लिया ( बाण को धनुष पर से उतारते हैं ) ।

तपस्वी—( प्रसन्नतापूर्वक ) पुरुवंश के प्रदीप स्वरूप आपके लिए यह आश्रम की मर्यादा का रक्षण करना आपके कुल की मर्यादा के अनुरूप ही है ।

जिसका जन्म पितृभक्त शिरोमणि राजर्षि पुरु के वंश में हुआ है, ऐसे आपके लिए इस आश्रम को अभयदान देना तथा तपस्वियों की आज्ञा को मानना सर्वथा उचित ही है । इसलिये हे राजन् ! आपको आपके ही सदृश सर्वगुणसम्पन्न चक्रवर्ती पुत्र प्राप्त हो ॥ १२ ॥

**विशेष—**इस पद्य में पुरोर्वंशे के स्थान पर षष्ठी तत्पुरुष समास करके पुरुवंश का प्रयोग भी