अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

२८	अभिज्ञानशाकुन्तलम्

सूतः--सर्वमुपपन्नम् !
राजा-- (स्तोकमन्तरं गत्वा ।) ¹तपोवननिवासिनामुपरोधो मा भूत् । ²एतावत्येव रथं स्थापय यावदवतरामि ।
सूतः--धृताः प्रग्रहाः । अवतरत्वायुष्मान् ।
राजा--( अवतीर्य³ ) सूत ! विनीतवेषेण प्रवेष्टव्यानि तपोवनानि नाम । ⁴इदं तावत् गृह्यताम् ( सूतस्याभरणानि धनुश्चोपनय ) सूत यावदाश्रमवासिनः प्रत्यवेक्ष्याहमुपावर्ते तावदार्द्रपृष्ठाः क्रियन्तां वाजिनः ।

---

पटलोद्गमेन भिन्नः = परिवर्तितः अर्वाक् = समीपे च एते = इमे पुरोदृश्यमानाः नष्टा = दूरीभूता आशङ्का भयं येषां ते नष्टशङ्काः = निर्भयाः हरिणानां = मृगाणां शिशवः = शावकाः अर्भकाः छिन्नाः = लूनाः दर्भाणां = कुशानां, अङ्कुराः = अग्रभागा यस्याः सा तस्यां छिन्नदर्भाङ्कुरायां = लूनदर्भायां उपवनभुवि = उपवनस्य = उद्यानस्थ भुवि = भूमौ आरामभूभागे मन्दमन्दं = शनैः शनैः चरन्ति = चलन्ति, खेलन्तीत्यर्थः । अतोऽयमाश्रमप्रदेश एवाशयः । अत्र काव्यलिङ्ग-अनुमान-समुच्चय-स्वभावोक्तिवृत्त्यनुप्रासा अलङ्काराः सन्ति वृत्तञ्च मन्दाक्रान्ताऽस्ति ॥ १५ ॥

**सूतः--**सारथिः कथयति यत् राजन् ! सर्वं = सकलम् उपपन्नं = युक्तमुक्तं भवता । नूनं तपोवनाभोग एवायमित्यर्थः ।

**राजा--**राजा = दुष्यन्तः स्तोकं = अल्पम् अन्तरम् = अभ्यन्तरं गत्वा = उपस्थाय, तपोवननिवासिनां = पुण्याश्रमवासिनाम्, उपरोधः = मर्यादाभङ्गः शान्तिभङ्गः मा भूत् = मा भवतु, एतावति = आश्रमावधिभूतेऽस्मिन्नेव प्रदेशे, आश्रमबहिर्मार्गे रथं = स्यन्दनं स्थापय = स्थिरीकुरु । अवतरामि = रथादवरोहामि अवतीर्य पद्भ्यामेव गच्छामि ।

**सूतः--**धृताः प्रग्रहाः = रश्मयः संचयिताः आकृष्टा रथोऽवस्थित इति भावः । आयुष्मान् = भवान् अवतरतु = रथात् नीचेः गच्छतु ।

**राजा--**राजा = नृपतिः दुष्यन्तः ( अवतीर्य=रथात् अधः आगत्य ) सूत !=सारथे ! विनीतवेषेण =विनीतश्चासौ वेषो विनीतवेषः तेन विनीतवेषेण=अनुद्धतेन वेषेण तपोवनानि=

---

**सारथि--**आपका तर्क सर्वथा युक्तिसंगत है अर्थात् यह आश्रम का ही प्रदेश है ।

राजा--( कुछ दूर और चलकर ) सारथे ! इस आश्रम की मर्यादा भंग न हो इसलिए तुम रथ को यहीं रोक लो, जिससे मैं रथ से यहीं उतर जाऊँ। ( अब उतर कर पैदल ही चलूँगा )।

**सारथि--**महाराज ! घोड़ों की लगाम खींचकर मैंने रथ को खड़ा कर दिया है । श्रीमान् अब रथ से नीचे उतरें ।

राजा--( रथ से उतरकर ) सारथे ! आश्रम में विनीत वेष से ही जाना चाहिए । अतः मेरे इन आभूषणों और धनुष को तुम यहीं रख लो (आभूषण एवं धनुष सारथि को देकर) सारथे ! जबतक मैं आश्रमवासियों के दर्शन करके आता हूँ तबतक तुम इन घोड़ों को रथ से खोलकर इनकी पीठ ठण्डी कर लो और खरहरा कर घास-पानी देकर उन्हें ताजा कर लो ।

**विशेष--**मुनियों के आश्रम पर ठाट-बाट से जाना उचित नहीं, वहाँ तो बड़े सादगी वेश और

---

पाठा०—१. आश्रमोपरोधो मा भूदिति । २. तदिहैव । ३. अवतीर्य आत्मानं चावलोक्य । ४. तदिमानि तावद् गृह्णन्तामाभरणानि धनुश्च ( इति सूतायार्पयति ) ।