अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

३४ अभिज्ञानशाकुन्तलम्

शकुन्तला—सहि अणसूए अदिपिणद्धेण वक्कलेण पिअंवदाए णिअन्तिदम्हि। सिढिलेहि दावणं। [ सखि अनसूये ! अतिपिनद्धेन वल्कलेन प्रियंवदया नियन्त्रितास्मि¹। शिथिलय तावदेतत् । ]
अनसूया—तह [ तथा ]। ( शिथिलयति )
प्रियंवदा— (सहासम् ) एत्थ पओहरवित्थारइत्तअं अत्तणो जोव्वणं उवालह। मं किं उवालम्भेसि। [ अत्र पयोधरविस्तारयितृकमात्मनो यौवनमुपालभस्व । मां किमुपालभसे । ]
राजा—सम्यगियमाह—

²इदमुपहितसूक्ष्मग्रन्थिना स्कन्धदेशे
स्तनयुगपरिणाहाच्छादिना वल्कलेन ।

---

शकुन्तला—शकुन्तला कथयति—सखि = आलि ! अनसूये ! अतिपिनद्धेन = सुदृढबद्धेन वल्कलेन = वृक्षत्वग्वस्त्रेण प्रियम्वदया = तन्नामवत्या सख्या नियन्त्रिता = निबद्धा दृढं पीडिता अस्मि । अतः शिथिलय = श्लथीकुरु व्यपनय तावत् मम स्तनबन्धनम् एतत् = इदं वल्कलम् ।

अनसूया—तथा शिथिलयति = शिथिली करोति ।

प्रियंवदा—सहासं = हासेन सहितं सहासं = विहस्य जगाद, अत्र = नियन्त्रणे पयोधरयोः = स्वस्तनयोः विस्तारयितृ वर्द्धकं, परिणाहिजनकं पयोधरविस्तारकम् आत्मनः = स्वस्य यौवनं = तारुण्यं, एव उपालभस्व = निन्द, मां = इमं जनम्, किं = केन हेतुना उपालभसे = निन्दादिनाऽत्र न कश्चन दोषः । यौवनेन तव स्तनयुगं निरन्तरं वर्द्धते, अत्र नाम मम दोष इति परिहासः, नात्र मे कश्चन दोषः ।

राजा—राजा दुष्यन्तः कथयति यत् सम्यक् = उचितं, इयं = असौ प्रियंवदा आह = वदति ।

अन्वयः—स्कन्धदेशे उपहितसूक्ष्मग्रन्थिना स्तनयुगपरिणाहाच्छादिना च वल्कलेन (पिनद्धम् ) अभिनवम् इदम् अस्याः वपुः पाण्डुपत्रोदरेण पिनद्धं कुसुममिव स्वां शोभां न पुष्यति ।

इदमुपहितेति । स्कन्धस्य = भुजशिखरस्य देशे = स्थाने इति स्कन्धदेशे = अंसप्रदेशे, उपहितः = निहितः सूक्ष्मः = ह्रस्वः ग्रन्थिः = बन्धं यस्य स तेन उपहितसूक्ष्मग्रन्थिना,

---

शकुन्तला—अरी सखी अनसूये ! देख प्रियम्वदा ने मेरे इस वल्कल वस्त्र (चोली) को इतना कसकर बाँध दिया है कि मुझे बड़ी पीड़ा हो रही है । इसे थोड़ा ढीला तो कर दो ।

अनसूया—अच्छा । ( चोली को ढीला करती है )

प्रियम्वदा—( हँसती हुई ) इसमें तो तू अपने यौवन के आरम्भ को, जिससे तुम्हारा स्तन निरन्तर बढ़ते ही जा रहा है उलाहना दो, मुझे क्यों दोष देती हो । तात्पर्य यह है कि अभिनव यौवन के उभार के कारण ही तेरे कुचकलस निरन्तर बढ़ते जा रहे हैं, भला, मैंने कहाँ इसे कस कर बाँधा है ।

राजा—ठीक ही कह रही हैं ।

अंसप्रदेश पर जिसमें सूक्ष्मग्रन्थि लगी हुई है ऐसे तथा विशाल स्तन युगल के फैलाव...

---

पाठ०—१. पीडितास्मि ।
२. क्वचिदयं श्लोको नास्ति ।