भारतकोश
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished540 पृष्ठ

पृष्ठ 117, कुल 540 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 117

प्रथमोऽङ्कः । ३५

वपुरभिनवमस्याः पुष्यति स्वां न शोभां कुसुममिव पिनद्धं पाण्डुपत्रोदरेण ॥ १९ ॥

अथवा काममननुरूपमस्याः ¹वपुषो वल्कलं न पुनरलङ्कारश्रियं न ²पुष्यति । कुतः—

सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्मलक्ष्मीं तनोति । इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥ २० ॥

स्तनयोः=वक्षोजयोः युगं=युगलं तस्य परिणाहम्=आभोगम् आच्छादयति=पिधत्ते तच्छीलः तेन स्तनयुगपरिणाहाच्छादिना वल्कलेन = वृक्षत्वङ्‌निर्मितेन कञ्चुकेन पिनद्धं=बद्धम्, अभिनवं = अपूर्वं प्रत्यग्रं, इदं = एतत्, चारुतरं दृश्यमानम् अस्याः=एतस्याः शकुन्तलायाः वपुः= शरीरं पत्रस्य उदरं पत्रोदरं पाण्डु च तत् पत्रोदरं चेति पाण्डुपत्रोदरं तेन पाण्डुपत्रोदरेण पाण्डोः= श्वेतस्य पत्रस्य= दलस्य उदरेण गर्भेण उदरवदावरणभूतेन पिनद्धं= संसक्तं कुसुमं = प्रसूनमिव स्वां = स्वकीयाम् शोभां = छविं, प्रभाम् न पुष्यति=न विकासयति, अपितु पुष्यत्येवेति काकुः । कुसुमस्य जठरपत्रच्छिन्नस्येव शकुन्तलावपुषः शोभां वल्कलकञ्चुकमिदं विधत्ते । तस्मादियं न वल्कलयोग्येति भावः ॥ १९ ॥

अथवेति । अथवा=किं वा, पक्षान्तरे, कामं=अत्यन्तम्, अस्याः=शकुन्तलायाः वपुषः= शरीरस्य अननुरूपं = रूपमनुगतमनुरूपं न अनुरूपम् असहशं वल्कलं = वृक्षत्वग्‌वस्त्रमिदम्, पुनः = किन्तु अलङ्कारश्रियं = अलङ्कारस्य श्रीः अलङ्कारश्रीः यद्वा अलङ्कारकृता श्रीः अलङ्कारश्रीः अलङ्कारेण = हारादिना या श्रीरित्यलङ्कारश्रीः नामासङ्कारश्रियं = भूषणशोभां न पुष्यति—न लभते इति न किन्तु पुष्यत्येव असमर्थमुपपादयति—

अन्वयः—शैवलेन अपि अनुविद्धं सरसिजं रम्यं लक्ष्म मलिनमपि हिमांशोः लक्ष्मीं तनोति, वल्कलेनापि इयं तन्वी अधिकमनोज्ञा मधुराणामाकृतीनां किमिव हि न मण्डनम् ।

सरसिजमिति । शैवलेन=शैवालेने अपि अनुविद्धं = सम्पृक्तम्, संश्लिष्टं, सर-


ढक लेने वाले इस वल्कल के वस्त्र से इस बाला शकुन्तला की स्वभाव सुन्दर शोभा उसी प्रकार छिप रही हैं जिस प्रकार कोमल-कोमल फूलों को पुराने पत्तों से ढक देने पर उसकी शोभा दब जाती हैं ॥ १९ ॥

अथवा माना, कि यह वल्कल इसके शरीर की शोभा के अनुरूप नहीं है, फिर भी यह बात नहीं कि अलङ्कार की तरह इसके शरीर की शोभा नहीं बढ़ा रहा है, क्योंकि—

कमल का पुष्प शैवाल से घिरा हुआ भी अधिक शोभादायक होता है। जैसे चन्द्रमा का कलङ्क मलिन होते हुए भी चन्द्रमा की शोभा बढ़ाता ही है। इसी प्रकार यह कोमलाङ्गी बाला शकुन्तला भी इस वल्कल वस्त्र से अधिक मनोहारिणी मालूम होती है। ठीक ही है, सुन्दर एवं मनोहर आकृति वालों के लिए कौन सी वस्तु शोभादायक नहीं होती ॥ २० ॥

विशेष—नीलकण्ठ भगवान् शङ्कर के गले में स्थित विष के समान कलंक से चन्द्रमा के समान शैवाल से कमल के समान पुराने पत्तों से आच्छादित पुष्प के समान वल्कलवस्त्र से सन्नद्ध

पाठा०—१, तापसः। २. पुष्णाति।